Sunday, July 16, 2017

NỖI BUỒN TRONG THƠ TRẦN TẾ XƯƠNG


Huyền Chiêu

Trần Tế Xương. Tranh phác họa

Cuối  năm học lớp đệ tứ, thầy giáo dạy Việt văn tổ chức một buổi tổng kết về các tác giả.Thầy đặt câu hỏi cho cả lớp “Trong chương trình Việt văn chúng ta vừa học, em thích nhà thơ nào nhất?”
Câu trả của đa số là Nguyễn Du với Truyện Kiều. Một vài bạn nói thích Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát. Chỉ mình tôi trả lời là Trần Tế Xương.

Tôi chọn Trần Tế Xương không phải vì hiểu thơ của ông mà vì tôi thương ông ấy. Trần Tế Xương gợi tôi nhớ đến hình ảnh người cậu quá cố của tôi.
Cậu tôi biết chữ nho, lúc nào cũng vui vẻ hài hước và lúc nào cũng nghèo.
Mẹ tôi nói “người vợ đầu bỏ ổng vì ổng …lười biếng”
Người vợ thứ hai chán ngán cảnh nghèo túng, bỏ đi làm ăn xa, cậu tôi sống một mình trong ngôi nhà bà ngoại tôi để lại.
Cậu tôi chẳng có nghề nghiệp gì. Ông lại vụng về, không sửa được cái hàng rào, không  lợp được cái mái nhà, không cầm được cái cuốc. Lạ thay, những ngón tay vụng về của ông lại thoăn thoắt trên phiếm cây đàn nguyệt, nhấn nhá uyển chuyển trên cây đàn cò.
Mọi người trong xóm thương ông, đến chơi với ông để đánh cờ, nghe ông đàn và nghe ông kể chuyện tiếu lâm.
Cậu tôi thỉnh thoảng kiếm được vài đồng nhờ xem ngày, giờ cho người ta chôn cất hay xây nhà. Lâu lâu ông đi thổi kèn đám ma.
Mặc cho lời than phiền của mẹ, tôi rất thương cậu tôi.
Đôi lúc tôi thấy ông ngồi yên lặng, mắt nhìn xa xăm tôi biết ông đang… đói và tôi không ngần ngại xúc trộm vài lon gạo của mẹ mang sang cho ông.

Nhà thơ Trần Tế Xương cũng nghèo và hài hước. Trẻ con rất thích những người hài hước. Chẳng phải đi xem hát chúng thích nhất là vai anh hề.
Hãy nghe Trần Tế Xương mô tả chân dung của chính ông:

“Ở phố Hàng Nâu có phỗng sành
Mặt thì lơ láo mắt thì nhanh
Vuốt râu nịnh vợ con bu nó
Quắc mắt khinh đời cái bộ anh” (1)

Ông tú ấy sống trong một thời đại nho học đã suy vi :

“Cái học ngày nay đã hỏng rôi
Mười người đi học chín người thôi” (2)

Chung quanh ông xã hội đường như không còn nề nếp:

“Nhà kia lỗi đạo con khinh bố
Mụ nọ chanh chua vợ chửi chồng” (3)

Đó là thời điểm các giá trị văn hóa Nho giáo đang tan rã, triều đình ươn hèn, người dân đang bị khép lại trong kiếp sống của một đất nước bị trị bởi ngoại bang.
Còn ông tú tài Trần Tế xương thì biến thành một người đàn ông vô dụng, ăn chơi, trụy lạc.:

“Thua bạc đi ra với mẹ nhà
Bệnh gì không bệnh, bệnh tiêm la
Vui quá đến nỗi ra người dại
Lỡ bước cho nên nhắm mắt qua” (4)

Có quá nhiều bài viết mô tả Trần Tế Xương  dựa theo những câu thơ ông tự trào.
Nào  ông là kẻ trác táng :

“Một trà, một rượu, một đàn bà
Ba cái lăng nhăng nó quấy ta
Chừa được thứ nào hay thứ đó
Có chăng chừa rượi với chừa trà” (5)

Rồi ông chỉ là một kẻ vô  dụng, vô tình trút hết gánh nặng gia đình cho vợ:

“Quanh năm buôn bán ở mom sông
Nuôi được năm con với một chồng” (6)

Còn có loại người nào xấu xa hơn ông:
           
“Cao lâu thường ăn quỵt
Thổ đĩ lại chơi lường”    

Nhưng tôi không tin những điều ông nói.
Hãy nghe một người bạn học, ông Lương Ngọc Tùng vẽ lại  chân dung Trần Tế Xương :

Cùng làng, cùng phố, học cùng trường
Nhớ rõ hình dung cụ Tú Xương,
Trán rộng, tai dày, da tựa tuyết,
Mồm tươi, mũi thẳng, mắt như gương.
Tiếng vàng sang sảng ngâm thơ phú,
Gót ngọc khoan khoan dạo phố phường.
Mấy chục năm trời đà vắng bóng,
Nghìn năm còn rạng dấu thư hương

Với tôi, Trần Tế Xương không chỉ  là nhà thơ  tiêu biểu cho thể văn  thơ trào phúng  làm  sư tổ  một văn đàn có những  môn sinh  như Tú Mỡ, tú Sụn, Tú Kếu,  Cử Nạc, Tú Poanh, Đồ Phồn,  Đồ Bì…
Hơn thế nữa, ông  là một nhà thơ với những nỗi lòng bi ai , trằn trọc cho số phận của đất nước đang suy vi,  cho thân phận  vô dụng của một kẻ sĩ trước thời cuộc quá gay go.
Và khi trở về với tâm trạng này, giọng văn của ông vô cùng cảm động:

“Trời không chớp bễ với mưa nguồn
Đêm nảo đêm nao tớ cũng buồn” (7)
Nằm nghe tiếng ếch kêu, ông  nhớ tiếc  một thời đất nước còn có tam cương ngũ thường,   Người dân biết trọng  Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí , Tín ,  kẻ  biết chữ Nho  còn được trọng vọng:

“Sông kia rày đã nên đồng
Chổ làm nhà cửa chổ trống ngô khoai
Đêm nghe tiếng ếch bên tai
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò” (8)

Khác hẳn với những giọng thơ bông phèn một cách thô lỗ, tận đáy lòng Trần Tế Xương là một người rất thanh cao , dịu dàng  và trân trọng tình bạn :

Ai ơi có nhớ ai không?
Trời mưa, một mảnh áo bông che đầu.
Nào ai có tiếc ai đâu?
Áo bông ai ướt khăn đầu ai khô.
Người đi Tam Đảo, Ngũ Hồ
Kẻ về khóc trúc, than ngô một mình
Non non, nước nước, tình tình
Vì ai lận đận cho mình ngẩn  ngơ.(9)

Một người đàn ông nhớ một người đàn ông ít ai viết được những câu “âu yếm”  như thế này :
“Ta nhớ người xa cách núi sông
Người xa xa lắm nhớ ta không” (10)

Nói về tình cảm của Trần Tế Xương  dành cho vợ, nhiều người nhắc đến bài “Thương Vợ”
Tôi  thích bài Văn Tế Sống Vợ hơn. Bài phú có những ý tưởng rất mới, câu văn đáng yêu  còn hơn bài thơ mới “Tình Già” của Phan Khôi.

“Thế mà
Mình bỏ mình đi không than không thở
Hay mình thấy tớ nay hàng Thao, mai phố Giấy mà bụng mình ghen?
Hay mình thấy tớ sáng Tràng Lạc, tối Viễn Lai mà lòng mình sợ?
Thôi thì
Chết quách yên mồ
Sống càng nặng nợ
…………………..”
Trần Tế Xương là một nho sinh lận đận, thi mãi không đậu cử nhân.
Cùng thời với ông khoa thi năm canh tí  1900 Phan Bội Châu đậu thủ khoa trường Nghệ, Phan Chu Trinh đậu cử nhân thứ ba trường Thừa Thiên, Huỳnh Thúc Kháng đậu giải nguyên trường Quảng Nam.
Sau đó Phan Bội Châu đi Nhật tìm đường cứu nước, Phan Chu Trinh sang Pháp tìm cơ hội mở mang dân trí, Huýnh Thúc Kháng  trong nước  là nhà cải cách văn hóa tích cực.
Còn Tú Xương? Hãy nghe tâm sự buồn bã của ông:

“Một mình đứng giữa quãng chơ vơ
Có gặp ai không để đợi chờ
Nước biếc non xanh trông vắng vẻ
Kẻ đi người lại dáng bơ bơ
Hói trời chỉ thấy mây xanh biếc
Đợi nước càng thêm tóc bạc phơ
Đường đất xa khơi ai mách bảo
Biết đâu mà ngóng đến bao giờ?” (11)

Đối với riêng tôi, trong cảnh đất nước tan tành, dân tộc lầm than, một người được gọi là kẻ sĩ, dù không làm được gì cũng còn biết ngồi buồn hỏi trời , hỏi đất, khóc  vì ngóng chờ một tương lai mù mịt là đáng quý lắm rồi.

HUYỀN CHIÊU
Tháng 7-2017

CHÚ THÍCH:
1. Phỗng Sành
2. Cái Học Ngày Nay
3. Đất Vị Hoàng
4. Bệnh
5. Ba Cái Lăng Nhăng
6. Thương Vợ
7. Đêm Buồn
8. Sông Lấp
9. Áo Bông Che Bạn

No comments:

Post a Comment