BA LAN: GIẢI VĂN HỌC CHO ANA BLANDIANA, VIẾT VÌ SỰ THẬT VÀ CÔNG LÝ

Phan Tấn Hải

Ana Blandiana và tác phẩm

 

   Giải thưởng Văn học Herbert 2026 của Ba Lan đã trao cho Ana Blandiana, nữ thi sĩ người Romania. Giải này có tên chính thức là "2026 Zbigniew Herbert International Literary Prize."

   

    Thông tấn Polskie Radio S.A. của Ba Lan loan tin hôm Thứ hai ngày 4 tháng 5/2026: Giải thưởng Văn học Herbert của Ba Lan trao cho Ana Blandiana, nữ thi sĩ người Romania.

     Ana Blandiana – một nữ thi sĩ kiêm nhà bất đồng chính kiến ​​chống cộng người Romania – đã giành chiến thắng tại Giải thưởng Văn học Quốc tế Zbigniew Herbert năm 2026; giải thưởng này được đặt theo tên của một trong những thi sĩ vĩ đại nhất của Ba Lan trong thế kỷ 20.

      Sinh năm 1982, nhà thơ Blandiana (tên khai sinh là Otilia Valeria Coman) là đại diện tiêu biểu cho nhóm được gọi là "tân hiện đại chủ nghĩa" (neo-modernists) – một thế hệ thi sĩ xuất hiện vào thập niên 1960, những người đã khước từ học thuyết về nghệ thuật vô sản (proletarian art) và tìm kiếm nguồn cảm hứng từ truyền thống văn học của thời kỳ giữa hai cuộc thế chiến.

      Trang Poets.org tại Hoa Kỳ ghi sơ lược tiểu sử nhà thơ như sau: Ana Blandiana—bút danh của Otilia Valeria Coman Rusan—sinh ngày 25 tháng 3/1942 tại Timişoara, Romania. Ngay từ khi còn ở tuổi vị thành niên, bà đã đặt cho mình bút danh này, lấy cảm hứng từ tên ngôi làng quê hương của mẹ bà tại vùng Transylvania. Cha bà là một linh mục Chính thống giáo, người từng bị cầm tù vì là một nhân vật bất đồng chính kiến. Blandiana đã đăng tải những bài thơ đầu tay của mình trên tạp chí Tribuna [Tòa án] có trụ sở tại Cluj, trong khoảng thời gian bà đang theo học trung học tại Oradea. Năm 1967, Blandiana đã tốt nghiệp chuyên ngành Ngữ văn tại Đại học Cluj-Napoca (nay là Đại học Kỹ thuật Cluj-Napoca). Nhà thơ cũng là một biểu tượng bất đồng chính kiến từ Eastern Block (Khối Đông Âu, các nước cựu cộng sản trong cựu Liên Xô).

      

      Trong một thông cáo báo chí, Quỹ Zbigniew Herbert viết rằng: "Tác phẩm của Blandiana – vốn gắn bó sâu sắc với lịch sử bi tráng của Khối phía Đông – là một tiếng nói kháng cự đầy dũng cảm và kiên định chống lại chủ nghĩa toàn trị, đồng thời thể hiện niềm tin vào sự chiến thắng của thế giới các giá trị nhân văn."

       Quỹ này cũng nói thêm rằng: "Những bài thơ của Blandiana không chỉ là minh chứng cho cuộc đấu tranh vì sự thật, phẩm giá và công lý, mà còn là lời nhắc nhở về bổn phận đạo đức của người thi sĩ – đặc biệt là trong những thời khắc gian khó. Thơ ca của bà phản chiếu một cách sâu sắc quan niệm của Herbert về nghệ thuật: coi nghệ thuật là một lãnh địa của những đức hạnh phổ quát và thái độ đạo đức, những giá trị cần được bảo vệ đến cùng bất chấp mọi nghịch cảnh."

       Trong bài phát biểu của mình, nhà thơ nữ Blandiana chia sẻ rằng mặc dù có sự cách biệt về thế hệ, cố thi sĩ Herbert vẫn luôn rất gần gũi với bà nhờ vào sự tương đồng về số phận. "Ông đã bước lên đồi Golgotha ​​của cuộc chiến chống lại sự kiểm duyệt trước cả tôi – có lẽ trên một con dốc còn cheo leo hơn nhiều – nhưng những cơ chế thẩm mỹ của sự kháng cự thì vẫn y nguyên, cũng giống như những hình thức đàn áp vốn đã không thể khuất phục được chúng tôi," theo lời bà phát biểu.

        Lễ trao giải dự kiến ​​sẽ được tổ chức tại Warsaw vào ngày 27 tháng 5/2026. Là một người công khai phản đối chế độ cộng sản, Blandiana từng được mệnh danh là "Joan d’Arc của Romania". Trong các giai đoạn 1959–1964, năm 1985, và 1988–1989, các tác phẩm của bà đã phải chịu lệnh cấm xuất bản. Sau Cách mạng Romania năm 1989 và sự lật đổ của chế độ Ceaușescu, Bandiana đã thành lập Quỹ Liên minh Công dân (Civic Alliance Foundation) – một phong trào phi đảng phái nhằm xoa dịu những hậu quả để lại sau hơn năm thập niên dưới chế độ cộng sản tại Romania.

         Các danh hiệu mà bà được trao tặng bao gồm Huân chương Bắc đẩu Bội tinh của Pháp, Giải thưởng Herder của Áo, Giải thưởng Thơ ca Griffin của Canada, và Giải thưởng Văn học Công chúa xứ Asturias.

        Ngoài thơ ca, các tác phẩm của Bandiana còn bao gồm những tập tiểu luận và văn xuôi. Các tác phẩm của bà đã được dịch sang hơn 15 ngôn ngữ.

        Được trao tặng từ năm 2013, Giải thưởng Văn học Quốc tế Zbigniew Herbert nhằm tôn vinh những thành tựu nghệ thuật và trí tuệ xuất sắc, được khơi nguồn cảm hứng từ những giá trị và lý tưởng mà chính Herbert đã luôn đề cao.

       Sinh năm 1924, Herbert là một trong những nhà thơ, nhà tiểu luận và nhà đạo đức học có tầm ảnh hưởng lớn nhất tại Ba Lan. Những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông bao gồm "Pan Cogito" (Ông Cogito), "Struna światła" (Dây đàn Ánh sáng), "Hermes, pies i gwiazda" (Hermes, Chú chó và Ngôi sao), và "Barbarzyńca w ogrodzie" (Kẻ man rợ trong khu vườn). Là một người kiên quyết chống cộng, Herbert đã dành sự ủng hộ hết mình cho phong trào Đoàn kết (Solidarity). Sau khi thiết quân luật ban hành vào tháng 12 năm 1981, những bài thơ của ông thường được ngâm đọc trong các cuộc họp bí mật của phong trào Đoàn kết. Các tác phẩm của ông đã được dịch sang 40 ngôn ngữ. Ông qua đời vào năm 1998.

        Một bài thơ nổi tiếng của bà cho thấy hình ảnh cô đơn của người bất đồng chính kiến dưới chế độ toàn trị, nơi mọi người y hệt như giả chết và chỉ có nhà thơ là tỉnh thức, quan sát. Bài thơ "Loneliness" của Ana Blandiana do Seamus Heaney dịch từ tiếng Romania sang tiếng Anh, và dưới đây là bản dịch tiếng Việt:

  

NỖI CÔ ĐƠN

 

Cô đơn là một thị trấn

Nơi mọi người khác đều đã chết.

Những con phố thật sạch,

Những khu chợ vắng tanh,

Bỗng chốc mọi thứ hiện lên trong ánh sáng chân thực

Nhờ vào sự hoang vắng ấy – chính xác

Như lẽ vốn dĩ của chúng.

Cô đơn là một thành phố

Nơi tuyết luôn rơi

Một cách ngập tràn, và chẳng có bước chân nào

Từng vấy bẩn lên những lớp

Ánh sáng đang chất chồng.

Và chỉ riêng bạn, con mắt không ngủ

Đang dõi trông những kẻ đang say ngủ; bạn

Nhìn thấu, thấu hiểu, và chẳng bao giờ thấy đủ

Một sự tĩnh lặng quá đỗi tinh khôi.

Chẳng ai tranh đấu ở đó,

Chẳng ai bị lừa dối,

Và ngay cả giọt lệ trong mắt

Của một con vật bị bỏ rơi

Cũng quá đỗi trong sáng để có thể gây đau thương.

Trên ranh giới

Giữa khổ đau và cái chết,

Cô đơn là một thị trấn hạnh phúc.

.

Sau đây là bài thơ "Oh Your Body" sẽ được dịch ra tiếng Việt theo bản tiếng Anh của Paul Scott Derrick và Viorica Patea; vì tác giả là phụ nữ, nên chúng ta tạm dịch là "Ôi cơ thể của anh." Nơi đây, nàng nhìn thấy cơ thể chàng qua những dòng chữ (có lẽ là thơ, hay truyện?). Hòan toàn tách rời nền văn học hiện thực xã hội xưa cũ, và rất là "hiện sinh Phương Tây" nói theo thời kỳ khi thế giới còn Chiến Tranh Lạnh.

 

Ô CƠ THỂ CỦA ANH

 

Ô, em vẫn thấy cơ thể anh xuyên qua lớp mực,

Lớp mực nhuốm bẩn cả chúng ta ngay trong những giấc mơ,

Tựa như thứ mồ hôi đắng chát của loài thú hoang.

Em muốn vươn tay chạm tới anh,

Nhưng các ngón tay em lại trượt dài;

Em hầu như chẳng thể nhìn thấy anh,

Em hầu như chẳng thể nghe thấy anh.

Hãy nói đi, hãy nói với em thêm một lần nữa rằng:

Cơn xoáy nước mà em đang lao mình vào

Đã nhấn chìm cả hai ta trong bóng tối như nhau.

Em cất tiếng gọi anh,

Nhưng dòng mực lại tuôn trào dữ dội

Giữa hai ta—tựa như máu đang rỉ ra từ một vết thương.

Anh còn nhận ra em chăng? Còn chờ đợi em chăng?

Liệu anh có còn để em quay trở về,

Liệu anh có còn đón nhận em

Từ chốn bùn lầy tím thẫm kia?

Liệu anh có còn trở lại

Với những cánh đồng xanh này,

Với những đại dương hoang mạc kia—

Trong câm nín và lệ nhòa—

Để em có thể dâng hiến khuôn miệng run rẩy,

Cùng đôi môi bầm tím vì những lời nói,

Cho nụ hôn của anh?

.

Sau đây là bài thơ "In a Wound" (Trong Một Vết Thương), theo bản Anh dịch của Paul Scott Derrick và Viorica Patea. Chữ "we" (chúng ta) trong bài thơ cho thấy vết thương là của đông người, ít nhất là vết thương của một cặp tình nhân, hay nhiều hơn thì sẽ là vết thương của một dân tộc.

 

TRONG MỘT VẾT THƯƠNG

 

Chúng ta sống trong một vết thương

Và chẳng hề hay biết

Vết thương ấy thuộc về thân xác của ai,

Cũng chẳng hiểu vì sao.

Điều duy nhất chắc chắn, chính là nỗi đau

Đang bao vây quanh  ta—

Nỗi đau

Mà chính sự hiện diện của chúng ta

Đã làm nhiễm trùng thêm,

Mỗi khi vết thương kia cố lành lại.

.

Nói ngắn gọn thế nào về nhà thơ Ana Blandiana? Ngay cả khi bày tỏ bất đồng chính kiến, dòng thơ của bà cũng rất lãng mạn, tế nhị, như dường chữ nghĩa của bà không thể dùng để làm tổn thương bất kỳ ai. Thơ của Ana Blandiana thực sự là những dòng chữ nói lên sự thật và công lý, để ngợi ca đời sống và con người.

PTH