Phan Tấn Hải
Nhà thơ Karmadin đọc thơ ở quảng trường giữa Moscow
Đọc thơ, theo truyền thống và thói quen, thường là lặng lẽ,
đơn độc. Bạn pha xong tách trà hay cà phê, ngồi đơn độc nơi bàn giấy, mở ra
trang giấy để đọc bài thơ ghi vội, được ghi nháp để rồi đọc tới, đọc lui và sửa
chữa chút đỉnh. Đôi khi mở ra một thi tập của một tác giả bạn mới nhận qua bưu
điện, bạn cẩn trọng đọc kỹ, suy nghĩ, tham khảo và khởi tâm muốn viết một bài
giới thiệu tập thơ này. Đọc thơ như dường là chuyện riêng, đơn độc. Tuy nhiên,
đọc thơ trước đám đông lại là chuyện khác.
Tại nhiều quốc độ, không phải chuyện dễ khi bạn muốn đọc
thơ giữa nơi phố thị. Đặc biệt, là tại Trung Quốc và Nga, bất kể rằng hai dân tộc
này trong nhiều thế kỷ vẫn có truyền thống ưa chuộng thi ca. Bởi vì như dường, hầu
hết những bài thơ đọc giữa phố thị không được phép in ấn, phổ biến, và các nhà
thơ chỉ còn cách duy nhất là ra giữa phố đọc, bất kể hậu quả bất tường.
Trên báo Vision Times: ngày 23/4/2026, bản tin
"China Protest Video Goes Viral After Man Recites ‘How to Kill a Bird’ in
Shenyang" (Video về cuộc phản kháng tại Trung Quốc lan truyền mạnh mẽ sau
khi một người đàn ông đọc bài "Cách giết một con chim" ở Thẩm Dương)
của phóng viên Cai Siyun ghi nhận về một chàng trai ra giữa phố đọc thơ.
Chàng
trai đọc bài thơ qua loa cầm tay trên phố đi bộ
ở
Thẩm Dương, Liêu Ninh, Trung Quốc,
Vào buổi chiều tối ngày 15 tháng 4/2026, một chàng thanh
niên đứng giữa Zhongjie – con phố mua sắm
dành cho người đi bộ tại Thẩm Dương (Shenyang), thủ phủ tỉnh Liêu Ninh
(Liaoning) ở Đông Bắc Trung Quốc – và ngâm thơ qua loa phóng thanh cầm tay. Khi
dứt lời, chàng trai quỳ xuống và gào lên. Một đám đông, chủ yếu là người trẻ,
đã vây quanh chàng trai; nhiều người trong số đó dùng điện thoại để ghi lại sự
việc.
Zhongjie, con phố có lịch sử từ thời nhà Thanh, là một
trong những tuyến phố thương mại sầm uất nhất thành phố. Việc cất tiếng nói tại
đây – nơi mà mọi sự thể hiện quan điểm công khai đều có thể thu hút sự chú ý của
giới chức trách – đã khiến sự việc nhanh chóng được nhiều người biết đến.
Bài thơ chàng ngâm có tựa đề "Cách giết một con
chim" (How to Kill a Bird), do Chu Trường Phong (Zhou Changfeng) sáng tác.
Ông Chu là nhà thơ thuộc Hội Nhà văn Trung Quốc – một cơ quan nhà nước quản lý
các tổ chức văn học tại nước này. Nội dung bài thơ như sau:
Cách tốt nhất để giết một con chim
là thế này: dù nó đang cãi cọ hay cất
tiếng kêu,
bạn hãy viết rằng chú chim nhỏ đang
hót.
.
Dù nó đang chửi rủa hay khóc than,
bạn hãy viết rằng chú chim nhỏ đang
hót.
.
Dù nó đang gào khóc hay van xin,
bạn hãy viết rằng chú chim nhỏ đang
hót.
.
Tôi không tin rằng bình minh nào cũng
đẹp như người ta vẫn nói,
ngay cả trong đôi mắt của một chú
chim.
Bài thơ lan truyền trên mạng bất chấp việc liên tục bị gỡ
bỏ. Bài thơ "Cách giết một con chim" từng được xuất bản qua các kênh
chính thống và vào năm 2023, tác phẩm này đã lọt vào danh sách các bài thơ được
một giải thưởng văn học trong nước công nhận.
Vào tháng 4 năm 2025, bài thơ bắt đầu lan truyền mạnh mẽ
trên mạng xã hội Trung Quốc. Các video quay cảnh người dân ngâm bài thơ này xuất
hiện tràn lan trên những nền tảng video ngắn; dù bị gỡ bỏ, chúng lại nhanh
chóng được đăng tải lại thông qua các tài khoản mới.
Sina – một cổng thông tin điện tử lớn của Trung Quốc hoạt
động dưới sự giám sát của nhà nước – đã dẫn lời người dùng mô tả đây là một
trong những bài thơ được chia sẻ nhiều nhất trên mạng trong giai đoạn
2025-2026. Các bài đăng nhắc đến bài thơ vẫn tiếp tục xuất hiện trên nhiều nền
tảng bất chấp việc bị xóa định kỳ. Các video về buổi ngâm thơ tại Thẩm Dương
sau đó đã lan rộng ra ngoài phạm vi mạng internet nội địa Trung Quốc.
Bản tin Vision Times ghi nhận rằng phản ứng của cộng đồng
mạng bao gồm cả sự ủng hộ lẫn thái độ thận trọng. Trên mạng Douyin (phiên bản
TikTok tại Trung Quốc), nhiều bình luận đã xuất hiện trước khi video bị gỡ bỏ.
Một số người dùng viết rằng người đàn ông này đang nói lên những điều mà người
khác không thể công khai bày tỏ. Những người khác đăng các thông điệp ngắn gọn
kêu gọi sự thận trọng, chẳng hạn như "hãy giữ an toàn" và "hãy cẩn
thận".
Việc công khai bày tỏ quan điểm như vậy tại Trung Quốc có
thể dẫn đến việc bị cơ quan chức năng thẩm vấn, giam giữ hoặc phải gánh chịu
các hậu quả khác, tùy thuộc vào cách nội dung đó bị diễn giải.
Trên X – nền tảng mạng xã hội bị chặn tại Trung Quốc
nhưng được cộng đồng người Hoa ở nước ngoài sử dụng – các phản ứng diễn ra trực
diện hơn. Một số người dùng nhận xét rằng bài thơ phản ánh khoảng cách giữa trải
nghiệm thực tế hàng ngày và các thông điệp chính thức. Những người khác lại biến
tấu ngôn từ trong bài thơ để bình luận về tình hình kinh tế, bao gồm áp lực việc
làm và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng.
Nhiều ý kiến tập trung vào những rủi ro khi công khai
bày tỏ quan điểm. Trong khi đó, một số người khác coi sự việc này là một phần
trong xu hướng thể hiện quan điểm công khai ngày càng phổ biến của giới trẻ.
Bản tin cũng ghi nhận về áp lực kinh tế là bối cảnh
chung: Trong những năm gần đây, những sự việc tương tự đã xuất hiện tại nhiều
nơi ở Trung Quốc, với các hành động đa dạng từ việc thể hiện quan điểm mang
tính biểu tượng cho đến các hình thức phản kháng trực diện hơn. Nhiều người
tham gia là các bạn trẻ.
Số liệu chính thức cho thấy áp lực trên thị trường lao động
đối với người trẻ đang gia tăng, trong khi sự suy thoái của lĩnh vực bất động sản
đã ảnh hưởng đến tài chính của các hộ gia đình. Cơ hội tại các thành phố lớn
cũng trở nên hạn hẹp hơn đối với những người mới gia nhập thị trường lao động.
Song song đó, truyền thông nhà nước vẫn tiếp tục nhấn mạnh
vào sự ổn định và phục hồi của nền kinh tế.
Đoạn video quay tại Thẩm Dương vẫn đang được lan truyền trên các nền tảng
mạng xã hội ở nước ngoài, trong khi khả năng tiếp cận nội dung này trên các nền
tảng trong nước vẫn còn hạn chế.
Tại Moscow cũng có một truyền thống của các nhà thơ: Các
buổi đọc thơ tại Quảng trường Maiakovskii. Học giả James von Geldern, Giáo sư Đại
học Macalester College tại Minnesota, đã ghi nhận về truyền thống đọc thơ giữa
phố này: Vào tháng 7 năm 1958, chính quyền Moscow đã dựng tượng đài Vladimir
Maiakovskii tại nơi khi đó được đổi tên thành Quảng trường Maiakovskii. Đến năm
1961, giới trẻ Moscow đã biến tượng đài của "nhà thơ xuất sắc và tài năng
nhất trong kỷ nguyên Xô viết" (theo lời Stalin) thành nơi tụ họp của riêng
mình. Nổi bật nhất là các buổi đọc thơ, thu hút hàng ngàn người tham dự ngay cả
trong những ngày đông giá rét. Những vần thơ ở đây thường sắc bén, táo bạo, đôi
khi mang tính châm biếm đầy ẩn ý mà chính quyền coi là chống lại chế độ Xô viết.
Đến tháng 4/1061, nhà chức trách bắt đầu hành động: dùng
vũ lực giải tán đám đông tại quảng trường, và khi các cuộc tụ họp vẫn tiếp diễn,
họ chuyển sang các biện pháp trục xuất, khiêu khích, đàn áp và lục soát. Thậm
chí, có lúc họ còn huy động cả xe ủi tuyết để giải tán đám đông. Một số nhà thơ
bị bắt giữ, số khác bị cưỡng chế đưa vào các cơ sở điều trị tâm thần. Tháng
5/1961, các đạo luật mới chống lại "thói ăn bám" (những người trốn
tránh lao động có ích cho xã hội) được thông qua và áp dụng để trừng phạt các
nhà thơ. Tất cả những sự kiện này diễn ra chỉ trong vòng hai tháng sau chuyến
bay vào vũ trụ của phi hành gia Yuri Gagarin.
Việc giải tán các buổi tụ họp công khai này—dù ít được đa
số công dân Xô viết chú ý—có lẽ lại là sự kiện mang tính bước ngoặt của một năm
đầy biến động. Đối với nhiều người, những buổi tụ họp này mang lại trải nghiệm
đầu tiên về một xã hội cởi mở; đó là không gian công cộng nơi họ có thể trò
chuyện thẳng thắn và hành xử như những con người tự do.
Mặc dù một số người rơi vào tuyệt vọng sau khi các buổi đọc
thơ bị cấm, những thành viên khác thuộc "thế hệ 1961" vẫn tiếp tục
duy trì tinh thần phản kháng. Vladimir Bukovsky—người từng bị cảnh sát đánh đập
tại Quảng trường Mayakovsky—đã trở thành một trong những nhà bất đồng chính kiến
đầu tiên và kiên định nhất trong xã hội Xô viết, đồng thời là tấm gương cho
những người bất đồng chính kiến sau này. Những hình thức hoạt động tự phát
năm 1961, chẳng hạn như việc chuyền tay nhau các tập thơ chép lại bằng giấy
than, đã khai sinh ra nền văn học "samizdat" (tự xuất bản)—những ấn
phẩm bí mật, không được cấp phép, vốn trở thành huyết mạch cho phong trào bất đồng
chính kiến về sau.
Các buổi đọc thơ này là mầm mống của một xã hội dân sự,
nhưng chúng cũng khơi mào cho các biện pháp đàn áp của nhà nước—những biện pháp
kéo dài dai dẳng suốt những năm 1980s. Việc tống giam các nhà thơ vì tội
"ăn bám" và coi những người bất đồng chính kiến là kẻ tâm thần đã
trở thành thủ đoạn trấn áp thường thấy của cảnh sát trong những năm sau đó, dẫn
đến hàng loạt phiên tòa tàn khốc suốt thập niên 1960s. Ngành tâm lý học Xô viết—vốn
đã là một lĩnh vực yếu kém—càng bị mất uy tín hơn khi bị lợi dụng để gán mác bệnh
lý cho tinh thần bất đồng chính kiến và khát vọng thể hiện văn hóa của giới
trẻ.
Mang đậm tinh thần của chính lãnh tụ Khrushchev, các nhà
thơ trẻ là những người ủng hộ nhiệt thành cho chiến dịch phi Stalin hóa—chiến dịch
vốn đang trỗi dậy mạnh mẽ trở lại vào... Năm 1961. Tuy nhiên, cũng quan trọng
không kém là việc chính những nhà thơ này khẳng định rằng tồn tại một thế giới
đầy ắp những niềm vui nằm ngoài phạm vi chính trị---một thế giới đóng vai trò
trọng tâm đối với sự hiện hữu của con người và, theo đó, nằm ngoài hệ thống văn
học của Liên Xô.
Nhà thơ Vladimir Bukovsky (1942-2019) trong tác phẩm
"To Build a Castle. My Life as a Dissenter" (Xây một tòa lâu đài: Cuộc
đời tôi với tư cách là một người bất đồng chính kiến) do nxb The Viking Press ấn
hành 1979 kể lại nơi trang 142-163 về những ngày đọc thơ nơi quảng trường
Mayakovsky ở Moscow.
Những ngày ghi lại là tháng 4 năm 1961. Bukovsky hồi tưởng
lại việc các buổi đọc thơ quanh tượng đài Mayakovsky trong thời kỳ "Tan
băng" (Thaw)---nơi sinh viên ngâm thơ của các tác giả bị cấm và chuyền tay
nhau các tài liệu samizdat (ấn phẩm tự xuất bản ngầm)---đã trở thành một trường
học cho tinh thần phản kháng. Những gì khởi đầu như một nhóm văn học ngoài trời
đã thu hút sự chú ý của an ninh Komsomol và KGB, cho thấy việc bảo vệ tự do nghệ
thuật có thể nhanh chóng chuyển thành cuộc đấu tranh cho tự do chính trị.
Tóm lược câu chuyện cho thấy ban đầu rất đơn giản. Văn
hóa samizdat (xuất bản ngầm) bắt đầu hình thành trong giai đoạn này; ban đầu,
nó không được chú ý hay công nhận bởi các giải thưởng danh giá như giải Nobel.
Vào mùa hè năm 1958, một bức tượng của Mayakovsky được khánh thành; các buổi đọc
thơ tự phát đã diễn ra ngay tại buổi lễ, dẫn đến việc hình thành các cuộc tụ họp
thường xuyên của giới thi sĩ. Những buổi tụ họp này---ban đầu được chính quyền
dung thứ và thậm chí được một tờ báo ở Moscow đưa tin---đã trở thành một câu lạc
bộ ngoài trời phổ biến, nơi các nhà thơ đọc những tác phẩm của những tác giả bị
lãng quên hoặc bị đàn áp, đồng thời thảo luận về văn học và nghệ thuật. Cuối
cùng, chính quyền đã đàn áp các buổi đọc thơ này vì coi chúng là mối đe dọa.
Ban đầu, nhà thơ Bukovsky không tham gia các buổi đọc thơ
này nhưng sau đó đã hối tiếc vì bỏ lỡ cơ hội kết nối với những người cùng chí
hướng. Vào tháng 9 năm 1960, Bukovsky cùng bạn bè đã khôi phục các buổi đọc thơ
gần Quảng trường Mayakovsky, thu hút đông đảo khán giả và kết nối lại với những
người kỳ cựu từng tham gia các buổi tụ họp trước đó. Những người kỳ cựu này
tích cực tham gia vào các hoạt động samizdat, phân phối thơ bị cấm và sản xuất
các tạp chí thơ ngầm như "Syntax", "Phoenix 1961",
"Boomerang" và "Cocktail".
Aleksandr Ginzburg, một nhân vật chủ chốt trong hoạt động
xuất bản samizdat, đã bị bắt do có liên quan đến tạp chí "Syntax". Những
người tham gia cũng góp mặt tại các buổi thuyết trình và thảo luận chính thức của
Liên Xô, nơi họ thách thức hiện trạng bằng cách đặt câu hỏi và khơi dậy các cuộc
tranh luận về những vấn đề thực tế. Các buổi đọc thơ samizdat cùng những hoạt động
liên quan đã quy tụ một nhóm đa dạng và có tầm ảnh hưởng gồm các học giả, nhà
văn và nghệ sĩ. Tuy nhiên, khi các nhà thơ với tay không đi vào quảng trường thị
công an không có cớ gì để bắt, vì họ không có chữ nào viết ra. Nhà thơ Bukovsky
nói rằng ông tìm thấy sự độc đáo và tự do mà mình hằng tìm kiếm trong những buổi
tụ họp này; đây là dấu ấn của một phong trào văn hóa và trí thức quan trọng tại
Nga.
Nhà thơ Bukovsky kể lại trong sách “To Build a Castle.
My Life as a Dissenter”:
“Một trong những tác phẩm thường được đọc nhất tại quảng
trường là bài Tuyên ngôn về Con người (Manifesto of Man) của Iurii
Galanskov. Bài thơ được đọc bởi chính tác giả và một số diễn viên. Cho đến tận
bây giờ, tôi vẫn không thể nói liệu đó có phải là một bài thơ hay hay không, và
tôi cũng chẳng ở vị thế nào để phán xét điều đó—bởi nó gắn bó quá mật thiết với
toàn bộ ký ức của tôi về thời kỳ ấy. Chúng tôi coi Tuyên ngôn về Con người
như một bản giao hưởng của sự nổi dậy, như một lời hiệu triệu đấu tranh.
Tôi sẽ bước ra quảng trường
và găm vào tai thành phố
tiếng thét tuyệt vọng...
...những câu thơ ấy từng vang vọng khắp Quảng trường
Maiakovskii, tựa như những lời lẽ vừa mới được khám phá ngay khoảnh khắc đó.
Bài thơ của Iurii đã diễn tả chính xác những gì chúng tôi cảm nhận và những gì
chúng tôi sống vì nó:
Là tôi đây,
đang kêu gọi sự thật và nổi dậy,
không còn muốn làm kẻ tôi tớ nữa
Tôi phá tan những xiềng xích đen tối của
các người
được dệt nên từ dối trá.
Cũng như anh, chúng tôi cảm thấy rằng từ chính nỗi tuyệt
vọng và sự nổi dậy này, một nhân cách tự do và độc lập có thể được tái sinh và
lớn mạnh.
Tôi chẳng màng đến miếng bánh mì của
các người
nhào nặn bằng nước mắt.
Và tôi vừa rơi xuống lại vừa bay lên,
nửa mê sảng,
nửa mơ màng...
Và tôi cảm thấy
con người
đang bừng nở trong tôi.
Và quả thực, đây chính là bản tuyên ngôn về con người, chứ
không phải là một bản tuyên ngôn mang tính chính trị hẹp hòi nào đó.” (ngưng
trích)
Sự kiện đọc thơ giữa Moscow gần nhất là tháng 9/2022, khoảng
7 tháng sau khi lãnh tụ Putin đưa quân xâm lược Ukraine. Bản tin đài Âu châu Tự
do RFE ghi nhận về hai nhà thơ Nga bị kết án tù vì ngâm thơ phản đối cuộc chiến
tại Ukraine.
Bản tin viết: "Ngày 28 tháng 12/2023, một tòa án tại
Moscow đã tuyên phạt hai nhà thơ Artyom Kamardin và Yegor Shtovba lần lượt 7
năm và 5 năm rưỡi tù giam với các cáo buộc ‘kích động thù hận và kêu gọi các hoạt
động chống lại nhà nước’, sau khi họ công khai đọc và ngâm những vần thơ lên
án cuộc xâm lược của Nga vào Ukraine. Những người ủng hộ đã hô vang ‘Thật
đáng xấu hổ!’ sau khi phán quyết của tòa án được công bố; cảnh sát đã bắt giữ một
số người trong số họ. Trước đó, vào tháng 5/2023, một nhà thơ khác là Nikolai
Daineko – người đã đồng ý hợp tác với cơ quan điều tra – cũng đã bị kết án 4
năm tù với cùng các cáo buộc này. Cả ba nhà thơ đã bị bắt giữ vào tháng 9/2022
sau khi trình bày các bài thơ phản chiến ở nơi công cộng." (ngưng trích)
Nơi đây, chúng ta dịch một bài thơ, trong này có địa danh
Donbas, một vùng phía đông Ukraine, nơi lính Nga đã chiếm từ Ukraine và đã
chính thức sáp nhập vào Nga. Bài thơ của Artem Kamardin (bị bắt năm anh 32 tuổi)
nguyên tác tiếng Nga, do Neon Mashurov dịch sang tiếng Anh là "Kill me,
militiaman!" (“Giết tao đi, gã dân quân!”)
Giết tao đi, gã dân quân!
Cảnh sát sẽ mua súng cho mày bằng tiền
ngân sách.
Giết tao đi, gã dân quân!
Hãy trở thành kẻ vung roi trừng phạt.
Dẫu sao thì tao đâu phải con người!
Máu tao toàn là cứt!
Giết tao đi, gã dân quân!
Hãy trở thành tai ương của Chúa trời!
Dẫu sao thì tao chẳng phải người yêu
nước… hay có lẽ tao chỉ là kẻ chưa đủ tốt.
Cần gì lý do chứ? Mặc xác nó đi! Mày
đâu cần lý do!
Giết tao đi, gã dân quân!
Nào!
Giết tao đi, gã dân quân!
Mày đã nếm mùi máu rồi mà!
Mày đã thấy những người anh em thiện
chiến
Đào những hố chôn tập thể cho đám đông
anh em đồng bào.
Mày sẽ bật tivi lên—và rồi mày sẽ mất
kiểm soát,
Tự chủ chưa bao giờ là thế mạnh của
mày.
Ít nhất thì mày cũng có nhiều thế mạnh
khác.
Giết tao đi, gã tình nguyện quân!
Hãy bắn hạ những con quạ trắng.
Hãy trả thù cho đứa trẻ bị đóng đinh!
Hãy cứu lấy Tổ quốc khỏi tay tao!
Hãy trở thành người hùng!
Giết tao đi, gã tình nguyện quân!
Tổng thống của mày sẽ rất hài lòng về
mày đấy.
Hãy xé xác tao ra!
Hãy giẫm nát tao xuống bùn đen!
Những nụ hoa của Mùa xuân Nga đã nở rộ!
Nhanh lên! Giết tao đi, đồ cặn bã!
Dẫu sao thì mày cũng khao khát điều đó
lắm mà…
Thấy chưa, trong lúc mày đang chiến đấu
vì vùng Donbas,
Tao đã làm tình với con gái mày,
Tao đã bán ma túy tổng hợp cho đứa con
trai ba tuổi của mày.
.
Bạn có thể xem Karmadin đọc thơ khi chưa bị bắt trong
video dài 6:15 phút này, phụ đề tiếng Nga có thể điều chỉnh sang tiếng Anh hay
tiếng Việt (ở nút răng cưa, cc: auto-translated):
Biết tới bao giờ thế giới chúng ta có thể tự do đọc thơ,
làm thơ, in thơ... Hẳn là hạnh phúc biết là bao nhiêu, bất kể những gì chúng ta
có thể không đồng ý với nhau. Biết tới bao giờ nhỉ.
PTH
Quảng
trường Triumfalnaya (tên cũ: quảng trường Mayakovsky)
giữa
Moscow, Nga, trước kia là nơi các nhà thơ bất đồng chính kiến
thường
tụ tập đọc các bài thơ bị cấm xuất bản.
No comments:
Post a Comment