SAN PHI. ĐI GIỮA THỰC VÀ MƠ

Đọc ‘tháng năm là mộng đang đi’ của nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh

 

1. Khúc Lục Bát Tạ Ơn
 
Chữ dậy men hương ngọt còn đọng lại trên vân tay, tôi lạc bước vào thế giới thi ca của nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh. Ở đó, mỗi cảm xúc tinh khôi là một dòng chảy ký ức, kiến tạo nên một vũ trụ nội tâm, nơi thời gian dường như ngưng đọng. Nơi trái tim nghe từng thớ sóng mơ, nơi vầng trăng soi rọi. Chị là một thi sĩ của tình yêu, của nỗi nhớ, và của những điều không thể gọi tên.
 
Câu thơ mọc cánh rung động vô hình. Thơ của chị không được viết bằng mực, bằng giấy, mà bằng gió, bằng mây, bằng tia nắng lung linh trên tán lá. Hay những hạt sương đêm còn đọng lại trên cánh hoa, là những giấc mơ lãng đãng, những mối tình như dòng suối chảy lúc êm đềm, khi trào cuộn.
 
​Chị thả hồn mình vào từng chữ, những câu chữ nhún nhảy biết nói bài thơ bỗng chốc nở hoa, để niềm vui mong manh trở nên thuần khiết. Chị yêu cái đẹp, dù đó là cái đẹp của hạnh phúc hay cái đẹp của sự tan vỡ.
 
​Lời ngỏ của nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh là một sự tri ân sâu sắc, thể thơ lục bát đã gắn bó từ thuở ấu thơ, thấm đẫm trong tiềm thức và trở thành một phản xạ tự nhiên của cảm xúc. Lục bát được ví như “miếng cơm mớm” nuôi dưỡng tâm hồn, đồng hành cùng chị qua tháng năm.
 
​Trong lời ngỏ, tác giả cũng khẳng định sức quyến rũ riêng biệt của lục bát, dù mang vẻ đẹp chân phương như ca dao hay thâm trầm, sang trọng trong thi ca. Cuối cùng, tập thơ được gom lại như một món quà từ tấc lòng, tri ân đối với thể thơ truyền thống này.
 
​Trăng và nắng vẫn đi, “tôi” luyện giọt đời hư không thành lời chân thành. Với tinh thần tràn đầy lòng biết ơn, chị đã khiêm nhường dâng hiến mình cho thơ ca. Đây là một phần đặc biệt, của chùm thơ “Lục Bát Tạ Ơn”, gây ấn tượng mạnh mẽ với giọng điệu nữ tính và nhẹ nhàng. Chị đã dùng những hình ảnh gần gũi đến lạ, từ những điều nhỏ bé, để dệt nên một không gian thơ đầy chất mơ, khiến người đọc như nghe thấy tiếng lòng mình đang gọi.
 
​Những hình ảnh không cầu kỳ, rất chân thực, như một lời tâm tình nhỏ nhẹ. Mỗi bài thơ là lời cảm tạ chân thành với những điều tưởng chừng nhỏ bé nhưng lại ý nghĩa vô cùng.
 
​Thiên nhiên: “giấy trắng mây,” “nắng trong,” “hạt sương,” “dòng sông trôi,” “mùa thu trổ sắc vàng.”
 
Con người: “nụ cười,” “tiếng cười thân quen,” “vẫy tay,” “bước đi.”
 
Quê hương: “thân cò lội,” “tàu lá chuối,” “gói xôi mẹ ủ,” “ruộng gầy,” “câu hò.”
 
Chị biết ơn cuộc đời, thơ ca, văn học, lịch sử và tri kỷ: “Ơn ngày bao dung,” “Ơn nụ cười,” “Ơn trần gian,” “Ơn thơ,” “Ơn câu lục bát,” “Cảm xúc hóa sinh câu thơ,” “Ơn quê hương,” “Giờ học sử,” “Ơn thân cò lội” hay những bài thơ dành tặng bạn bè, những nhà văn, nhà thơ như Lê Phương Châu, Duyên, Du Tử Lê…
 
Trong giấc tôi mơ giấc trôi… Hái trăng nhặt bóng nơi nghìn bước chân. Trong thơ chị hình ảnh vừa thực, vừa mơ: “giấc mây,” “mộng chân trời,” “xa gần mơ thực một ta.” Đó là một trạng thái tâm hồn tĩnh tại, lặng thinh giữa đêm sâu, nhưng lại dào dạt cảm xúc với chữ. Những hạt thơ chứa đựng bao mơ hồ, lửng lơ, nhưng lại vô cùng cuốn hút, một tâm hồn thanh tịnh. Điều này gợi nhớ đến lời Phật dạy về “Hiện Pháp Lạc Trú” mà chị đã đề cập: “Mộng đời bặt tiếng bi ai / Ta hay là giọng ngân dài? Hư vô…”
 
​Uyển chuyển, mềm mại giọng thơ, trang sách nở nụ biếc tơ chuông thầm thì. Tác phẩm lột trần trụi về niêm luật, đôi khi chỉ với 2-3 chữ mỗi câu, ngắt dòng đầy dụng ý như một tiếng thở dài, một khoảng lặng của cảm xúc, ví dụ: “Em đi / Em bước / Vô vàn / Thanh Lương.” Cách viết này tạo nên nhịp điệu riêng, thể hiện sự phóng khoáng trong tâm hồn người làm thơ. Từng con chữ thức giấc như lời thủ thỉ, tâm tình của một người nữ dịu dàng, tinh tế đang chiêm nghiệm cuộc đời, ngắm nhìn bầu trời tự do, cuốn đi những lớp áo lá và tự tìm cho mình câu trả lời.
 
Hôm qua hạt lệ thâu canh
Sang nay đọng lại trên cành, hạt sương
Hôm qua, lắm mộng đêm trường
Hôm nay ngơ ngác bên đường, bình minh
Hóa ra còn mặt đất xinh…
Hôm qua ngó lên trời xanh
Sợ cái mênh mông làm thành cỏ mộ
Hôm nay nhìn lên lần nữa
Mầu xanh ơi lộng gió lòng tôi
Ăn thua là ở nụ cười…
(Trích ​“Ơn Nụ Cười”)
 
Bài thơ bắt đầu bằng hình ảnh một đêm dài thâu canh đầy nước mắt. Hạt nước cựa mình không tan biến mà đọng lại, hóa thành hạt sương trên cành lá. Nỗi buồn, sự đau khổ của đêm đi qua ánh chiều “lắng lọc” và trở nên tinh khiết, dịu dàng hơn khi ngày mới đến. “Hôm qua” là một đêm dài mệt mỏi với “lắm mộng đêm trường,” nhưng “hôm nay” thì mọi thứ đều nhẹ tênh, bình yên. Ta thấy một sự ngơ ngác đầy bất ngờ trước vẻ đẹp của buổi bình minh, khi mọi lo âu đã tan biến, nhường chỗ cho cảm giác ngỡ ngàng, hạnh phúc khi nhận ra “còn mặt đất xinh” biết bao. ​“Hôm qua” là nỗi sợ hãi về sự mênh mông của trời xanh, sợ sẽ trở thành “cỏ mộ,” một biểu tượng của sự kết thúc. Nhưng “hôm nay,” khi nhìn lại, bầu trời xanh trở nên lộng gió. Và rồi, tất cả những uyển ngữ diệu kỳ dẫn đến một câu kết thật ngắn gọn mà sâu sắc: “Ăn thua là ở nụ cười.” […]
 
Mộng mị đôi lần cau mặt
Ngờ tang thương hóa bảy sắc cầu vồng
Nhạn chao một tiếng ngàn không
Trời xanh. Tóc trắng. Mơ mòng cố hương
Nụ hoa đêm. Vỡ canh trường
Giật mình tỉnh giấc. Con đường đã xa
Dặm ngàn đổ lệ tài hoa
Chân sương đầm đẫm. Dấu là thiên thu…
(Trích ​“Dặm Thơ”)
 
Câu thơ “mộng mị đôi lần cau mặt” và sau đó bất ngờ chuyển sang “tang thương hóa bảy sắc cầu vồng” phải chăng là sự chấp nhận, biến nỗi đau thành cái đẹp và hy vọng. Nỗi buồn của kẻ tha hương được lồng vào hình ảnh “nhạn chao một tiếng ngàn không” và “Trời xanh. Tóc trắng. Mơ mòng cố hương,” gợi lên nỗi buồn sâu lắng của người con xa quê, hoài niệm về những điều đã cũ. Câu thơ “Nụ hoa đêm. Vỡ canh trường / Giật mình tỉnh giấc. Con đường đã xa” thể hiện sự thức tỉnh đột ngột, nhận ra rằng mọi thứ đã thay đổi, không thể quay lại được nữa. “Dặm ngàn đổ lệ tài hoa” và “Chân sương đầm đẫm. Dấu là thiên thu” là sự mất mát, nuối tiếc cho những điều đã qua, đã mãi mãi đi vào dĩ vãng.
 
Một ngàn sợi nắng vân vi
Buộc nhau một chữ yêu vì. Tóc tơ
Em gọi anh là Giấc Mơ
Em gọi anh là bài thơ cuối cùng
Hỏi xem trời đất mung lung
Có ai ghi chữ thủy chung như vầy
Giấc Mơ là để vòng tay
Ta ôm cho trọn phút giây mộng gần
(Trích ​“Ơn Tóc Tơ”)
 
Ngàn sợi nắng làm cho không gian trở nên lung linh. Những điều nhỏ bé và lớn lao đều xoay quanh một chữ “yêu.” “Em gọi anh là ‘Giấc Mơ,’ chỉ vì anh là tất cả mà em có, bởi vì anh là sự kết thúc ngọt ngào cho mọi kiếm tìm.” Anh chính là bến đỗ, là điểm đến cuối cùng. “Một ngàn sợi nắng vân vi / Buộc nhau một chữ yêu vì. Tóc tơ” là một hình ảnh tài tình. Nắng, mây, và tóc tơ – những thứ mong manh nhất lại được buộc chặt bằng một chữ yêu, cho thấy tình yêu này không cần những lời thề non hẹn biển, mà đơn giản là sự gắn kết từ những điều dịu dàng nhất, bền chặt một cách tự nhiên như ngày mai mặt trời sẽ mọc. Khi em hỏi “Trời đất mung lung / Có ai ghi chữ thủy chung như vầy,” đó là một lời khẳng định. Giấc mơ ấy là có thật, được ôm anh, được sống trọn vẹn trong tình yêu. Đó là lời thủ thỉ của một trái tim đang yêu, trân trọng trong từng khoảnh khắc.
 
2.  Vẻ Đẹp Biến Tấu Của Thơ Lục Bát
 
Những dòng thơ lục bát biến tấu của nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh trong phần hai “Đồng Dao Ta” mang một vẻ đẹp rất riêng, rất đỗi tinh tế. Chị như đang thêu dệt những mảnh lụa cảm xúc, mềm mại lại lấp lánh suy tư. Tôi cảm nhận được ngay sự uyển chuyển trong cách chị chơi đùa với vần, với nhịp. Vẫn là thể thơ lục bát truyền thống, nhưng qua bàn tay biến hóa, trở nên tự do hơn rất nhiều. Chị gọi đó là biến tấu, nhưng với tôi lại là một mê trận thực sự. Người đọc dễ dàng lạc lối bởi cách chị giăng bày những thủ pháp ẩn dụ siêu thực, kết hợp với thủ thuật thả chữ, nhả ý đầy tinh tế. Những bạn đọc mới lâu nay vẫn lân la với vần điệu khuôn sáo cũ. Điểm son là ý tưởng táo bạo mang đến cho người đọc cảm thức mới. Những câu thơ không đi theo lối mòn bởi quy tắc “sáu-tám” và kéo dài, đứt đoạn một cách ngẫu hứng mà vô cùng hợp lý, như những âm vực bất ngờ trong một bản nhạc. Sự biến tấu này là để tạo ra một không gian rộng mở cho cảm xúc, để mỗi từ, mỗi chữ đều có thể bung tỏa hết vẻ đẹp vốn có.
 
​Trong “Nhịp xuân”, cái “nhịp đồng hoa em mẩy hạt” hay “hát thệ chiều em lẫy thắm tà buông” đều gợn lên một bức tranh mùa xuân đầy sức sống. Hay trong “Quê cũ”, chỉ với những hình ảnh giản dị như “sân gạch,” “bóng rơi,” chị đã dậy khơi nỗi nhớ quê hương da diết.
 
“Đúng nơi bóng ấy. Tôi ngồi” có nhịp 2/4 (Đúng nơi / bóng ấy. / Tôi ngồi).
 
“Mỗi sáng trông lên biển trời. Quê cũ” có nhịp 3/3
 
Câu sáu chữ và câu tám chữ, với vần điệu và thanh điệu không đồng thuận tuân theo quy tắc nhất định. Dấu chấm biến đổi linh hoạt tạo nên sự hòa hợp giữa cảm xúc bên trong và không gian bên ngoài, thể hiện sự tĩnh lặng, vừa mở ra tâm trạng hoài niệm, đau đáu khi hướng tầm mắt về phía biển trời quê hương. Câu thơ “Đúng nơi bóng ấy. Tôi ngồi” là một điểm nhấn quan trọng kết nối giữa thiên nhiên và con người. “Bóng ấy” chính là cái bóng của chủ thể, của “tôi,” gợi lên sự hiện hữu tĩnh lặng và khiêm nhường. Việc “tôi ngồi” đúng nơi cái bóng rơi xuống.
 
​Điều khiến thơ của nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh trở nên đặc biệt hơn cả chính là những chiêm nghiệm triết học sâu sắc được lồng ghép một cách nhẹ nhàng. Chị thường đặt ra những câu hỏi về sự tồn tại, về cái tôi, tình yêu và duyên số.
 
“Chiều ngậm một nửa mặt trời / Nửa kia còn lại cho đời bình minh”
 
​Hình ảnh mặt trời chia đôi độc đáo và mang tính biểu đạt cao. Một nửa thuộc về chiều tà, gắn với sự tàn phai; nửa còn lại tiếp tục hành trình mang đến bình minh cho cuộc đời. Điều này thể hiện triết lý về sự tồn tại song song của hai thái cực đối lập trong cuộc sống: Niềm vui và nỗi buồn, hy vọng và tuyệt vọng, ánh sáng và bóng tối. Cuộc sống luôn là sự đấu tranh giữa hai mặt này. Những câu thơ như “Trách chi cười nửa nụ cười” hay “Thốt nhiên còn một nửa tôi”, gợi lên sự mất mát. Cái triết lý ấy không hề nặng nề, khô khan mà thấm đẫm trong từng câu chữ, như những lời thủ thỉ tâm tình với chính mình và bạn đọc.
 
​Đặc biệt, trong “Đồng Dao Ta”, những câu thơ như “Cho ta giờ lại có mình” hay “Năm mười… ta trốn đi đâu” thể hiện một sự tự vấn nội tâm mạnh mẽ. Chị tìm kiếm sự hòa hợp, sự đủ đầy trong một thế giới đầy biến động. Và có lẽ, câu trả lời không phải là tìm kiếm ở đâu xa, mà là trở về với chính mình, chấp nhận “một” mình với ta để tìm thấy bình yên.
 
Hóa ra mình đã lạc nhau
Bao năm tìm bóng mà đâu với hình
Cho ta giờ lại có mình…
Ngồi xuống với nhau tình tự
Cõi buồn xưa nhập cõi chữ âm thầm
Tạ nhau, hai cõi tình thâm.
(Trích “Đồng Dao Ta”)
 
​Một tiếng thở dài đầy nuối tiếc, nhưng cũng là sự chấp nhận cái “lạc” – lạc về khoảng cách không gian và lạc lối của tâm hồn. Câu “lại có mình” ở đây thật quý giá, là sự trở về với chính mình, với những cảm xúc và ký ức sau bao năm xa cách. Ngồi xuống “tình tự” với nhau, đối diện với nỗi buồn, là “cõi buồn xưa” đã nhập vào “cõi chữ âm thầm” để trở thành chất liệu tạo nên những vần thơ. Cuối cùng, “Tạ nhau, hai cõi tình thâm” nghe nhẹ nhàng mà thanh thoát, êm dịu mà sâu sắc. Thơ là như phải thế, mang trong mình vẻ đẹp của sự uyển chuyển, của cảm xúc thuần khiết, để rồi lắng đọng sâu sắc.
 
​Với những biến tấu lục bát độc đáo, nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh đã mở ra một hướng đi mới cho thể thơ này, thể hiện sự sáng tạo không giới hạn. Dù cách tân về vần và nhịp, thơ của chị vẫn giữ được âm hưởng thiết tha, sâu lắng vốn có của thể thơ truyền thống, đồng thời hòa hợp một cách tự nhiên với tư duy thơ hiện đại.
 
3.  Cuộc Đối Thoại Với Thời Gian
 
“Tháng Năm Là Mộng Đang Đi” không chỉ là một tựa đề mà còn là lời tự vấn xuyên suốt Phần Ba của tập thơ, nơi tác giả bóc tách từng lớp thời gian để tìm về một khái niệm trừu tượng: Liệu thời gian có phải là một thực thể sống động, có hình hài, có cảm xúc? Sự bám víu và trăn trở không ngừng ấy đã tạo nên một dòng chảy triết lý, kết nối những câu thơ đầy ám ảnh. Cảm xúc ấy rõ ràng nhất trong bài thơ:
 
Đâu ngờ thuở ấy mong manh
Sáng nay chợt nắng, giật mình, hoa xưa…
Nụ đơm từ buổi xuân thơ
Vàng hoa chín muộn. Bây giờ. Mới hay.
(Trích “Mùa Đi”)
 
​Câu “giật mình” khi “Sáng nay chợt nắng, giật mình, hoa xưa…” tạo ra một cú chạm cảm xúc mạnh mẽ. Đó là sự ngạc nhiên, sự thức tỉnh khi nhận ra những điều xưa cũ vẫn còn đó, không hề phai nhạt. Hình ảnh “Nụ đơm từ buổi xuân thơ / Vàng hoa chín muộn” là một ẩn dụ tuyệt vời. Những nụ hoa từ thuở ngây thơ, non dại giờ đây đã “chín muộn,” trở thành những đóa hoa vàng rực rỡ. Điều này gợi lên cảm giác về sự trưởng thành, về những giá trị của tuổi trẻ mà phải đến khi trải qua dặm dài cuộc sống, ta mới thực sự cảm nhận và thấu hiểu. Và rồi, cụm từ “Bây giờ. Mới hay” như một dấu chấm lửng đầy sức nặng. Nó khẳng định một sự thật, một bài học mà con người chỉ có thể hiểu được khi đã đi qua một chặng đường dài. Tôi chợt nhớ đến câu của triết gia La Mã Seneca. “​Non exiguum temporis habemus, sed multum perdimus.”Câu này dịch ra tiếng Việt có nghĩa là: ​“Chúng ta không có ít thời gian, mà là chúng ta đã lãng phí rất nhiều.” Seneca nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sống trọn vẹn từng khoảnh khắc. Ông cho rằng con người thường lãng phí thời gian và chỉ nhận ra giá trị của nó khi đã muộn. ​Seneca khuyên chúng ta nên trân trọng hiện tại, vì quá khứ đã qua và tương lai thì chưa tới.
 
​Trong “Mùa Đi,” chị dường như đang trò chuyện cùng những mùa đã qua, từ “xuân thơ” đến “thu chín muộn,” từ “nắng hạ xưa” đến “mưa gió cũng dứt bài cuồng ca.” Sự luân chuyển của bốn mùa là sự thay đổi của thiên nhiên, cũng như sự dịch chuyển của lòng người, những kỷ niệm, của “nỗi đau sao vẫn như vừa chia xa.” Nỗi nhớ được cụ thể hóa thành “chiếc nôi nhà” trong “ba mươi còn giấu câu mừng,” và sự “lâng lâng” của thời gian thể hiện rõ trong “già thêm một tuổi đất tròn.”
 
Bóng vẫn thế
Đứng một mình
Làm như thể không có hình tôi xưa
Lạc vào một đêm mộng vừa
Gặp tôi
Bóng ngỡ
Tình cờ
Mộng du…
(Trích “Vẽ bóng”)
 
​Dưới ngòi bút của chị, ”vẽ bóng” đưa ta vào một không gian đầy mơ hồ và suy tư, nơi ranh giới giữa thực và ảo trở nên mờ nhòe. “Bóng vẫn thế, đứng một mình” một nỗi cô đơn, một sự tồn tại tách biệt khỏi chính “tôi xưa” của nó. Cái bóng ở đây có thể là hình ảnh quá khứ, của những ký ức, hoặc thậm chí là một phần con người mà ta đã đánh mất.
 
​Sự trớ trêu của bài thơ nằm ở chỗ, cái bóng tưởng chừng như luôn gắn liền với chúng ta, nhưng lại không nhận ra “tôi” của hiện tại. Khi “lạc vào một đêm mộng vừa,” cái tôi hiện tại gặp lại cái bóng của chính mình trong quá khứ, nhưng cái bóng lại ngỡ là “tình cờ mộng du.” Điều này dường như đặt ra một câu hỏi day dứt: liệu chúng ta có thực sự hiểu và chấp nhận tất cả những phiên bản của chính mình qua từng giai đoạn của cuộc đời? Đó là một sự chiêm nghiệm lặng lẽ về bản ngã và sự dịch chuyển của thời gian.
 
​Sự phân thân giữa “tôi” và “bóng” tạo nên một không gian triết lý, nơi con người tự vấn về sự tồn tại. Những hình ảnh như “Bóng không đổ xuống, mà buông / Như chiếc lá đã kiệt hồn nhựa xanh…” hay “Ánh sáng làm mặt lạ tôi / Dường như cả cái chỗ ngồi lặng thinh” cho thấy một nỗi cô đơn sâu thẳm, một sự trốn chạy hay tìm kiếm bản thể đã bị lãng quên.
 
​Sự đối lập và hòa quyện giữa nội tâm và ngoại cảnh. Điều làm nên sức hấp dẫn của tập thơ chính là sự đan xen tài tình giữa thế giới nội tâm và thế giới ngoại cảnh. Những hiện tượng của tự nhiên như nắng, mưa, gió, biển… là tấm gương phản chiếu tâm trạng. “Khát nắng. Nghe mưa dầm,” “Lúc mưa gió cũng dứt bài cuồng ca,” “Biển khuya khoắt thở, cây phiền muộn reo”. ​Lắng nghe hạt thơ khe khẽ trở mình tách vỏ, đánh thức những giấc mơ xanh, rồi dang đôi cánh bay. Thế giới nội tâm lại mở ra vô hạn.
 
Gìn ký ức nơi bóng hình khao khát. Những cơn mơ ánh nắng vẽ nên một bức tranh đa chiều, vừa lãng mạn vừa thực tại. Mỗi câu chữ chạm vào thôi, đã bỏng rát. Mang trăn trở về thời gian, về những được mất, về những dấu vết cuộc đời đã bén rễ, cắm sâu vào lòng đất. Với giọng thơ nhẹ nhàng, mềm mại, nhưng lại có sức lay động mạnh, chị đã khiến người đọc phải dừng lại, lắng lòng và chiêm nghiệm về chính tâm hồn mình. Phần nào đó, chị đã thành công!
 
​Xin trân trọng cảm ơn tình văn nghệ mà nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh đã gửi gắm. Được cầm trên tay con tinh thần của chị, tôi cảm nhận tâm hồn được sự kết nối vô hình từ chữ nghĩa. Thi ca như một mối duyên, mỗi áng thơ được sinh ra đều từ một cuộc gặp gỡ định mệnh, và duyên thi ca giữa tôi và chị chính là một trong những cuộc gặp gỡ đẹp đẽ ấy.
​SAN PHI
(Sài Gòn ngày 23 tháng 8 năm 2025).

 

22 BÀI HAIKU. GỞI GIÓ CHIỀU MANG VỀ MIỀN XA

Nguyễn Đức Nhân

 

Haiku painting

 
1.
Nằm bệnh đã nhiều ngày
mở hé cửa nhìn núi
thấp thoáng bóng mùa  đi
 
2.
Rạng đông, rạng đông
hạt sương chớp mi trên lá cỏ
ngoảnh lại đã không còn
 
3.
Khi tôi đến, mưa đi rồi
mái chùa từng giọt
ướt bàn tay tôi
 
4.
Chim đã sổ lồng
vẳng nghe thời gian hót
trong chiếc lồng không
 
5.
Mùa hạ đất khô gầy
những ngọn rau già héo
hái luộc cùng bóng mây
 
6.
Sau cơn mưa chiều
con đường đất ấy
đọng nhiều vủng trăng
 
7.
Trên mặt ruộng
những dấu chân người gieo mạ
bình minh nở hoa
 
8.
Cò trắng bay đi rồi
phất phơ chiếc lông trắng
vướng vào bờ cỏ xanh
 
9.
Mưa chiều tạnh, nắng ửng vàng
vài lá phong khổng tước
được đính kim cương
 
10.
Mưa lũ ngập trắng đồng
cò trắng lượn quanh
những bông luá mẫy vàng đuối nước
  
11
Mấy cô sơn nữ khom lưng
guì măng, gùi củi
cõng hoàng hôn xuống đồi                
 
12.
Hồ Tuyền Lâm trên núi (*)
trong xanh mắt trẻ thơ
mây chiều soi bóng
 
13.                             
Trước thiền đường
ánh trăng lấp lánh tiếng gáy dế mèn
hoa lài thoảng hương                         
 
14.
Phì phà khói thuốc
người nông dân ngồi trên cán cuốc
ngắm ánh hoàng hôn
 
15.
Cô thôn nữ thì thầm hát ca
đâu ngờ ngọn gió nhỏ
mang về miền xa
 
16.
Kìa, nửa vừng trăng
nhô lên chân trời
tâm hồn tôi và biển sóng vàng lăn tăn
 
17
Người khách lạ lắng nghe
tiếng chim chích chòe líu gió
trong lũy tre
 
18
Trăng núp lùm cây
tóc trăng óng ả
gió về thơ ngây
 
19
Ướp, ủ trong sương
giọng chim thánh thót
đón chào ánh dương
 
20
Ông lão ngồi câu
dưới sông đầy mây trắng
bờ kia rơi mấy bông
 
21.
Hởi loài chim yêu dấu ơi,
không phải nhờ đôi cánh mi bay, bởi ý muốn bay
khiến đôi cánh mi chao lượn khắp phương trời
 
22.
                      *Tặng hương linh bạn thân Hoàng Văn Lãm
 
Bạn mãi mãi đi xa
đêm đầy sao
nhớ anh mắt bạn chiều xưa
 
---------------
(*)  Đứng đối diện cổng tam quan, thì hồ Tuyền Lâm nằm bên trái thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt. Hồ Tuyền Lâm tích nước từ những con suối nhỏ róc rách chảy quanh năm.
 
NĐN -- 2026

 

 

  

NGÔ THÌ NHẬM: VIẾT TRONG THỜI LY TÁN*

Phan Tấn Hải

 

Tác phẩm của Nguyễn Đức Tùng

 

Đất nước Việt Nam đã từng trải qua những thời kỳ ly tán gay gắt, với nội chiến tàn khốc, như thời Trịnh- Nguyễn phân tranh của thế kỷ 17 và 18, như thời nhà Tây Sơn với quân đội Nguyễn Ánh của thế kỷ 18 và 19. Sau nội chiến là trả thù và truy sát tàn bạo.

Bây giờ, may mắn, chúng ta đang sống trong thời hậu chiến, nhưng mắt nhìn lẫn nhau không chắc đã thân thiện. Tuy rằng quê nhà đã thống nhất, nhưng lòng dân vẫn còn ly tán. Chữ nghĩa có vẻ như là những quả thủy lôi đang thả lơ lửng trên dòng sông Bến Hải, nơi chúng ta dễ dàng chạm tới là sẽ bị nổ tan xác. Chúng ta đã thấy trong mấy tuần qua có một số nhà văn trong Hội Nhà Văn VN ở Hà Nội bị bắt vì một tác phẩm ca ngợi lãnh tụ viết theo một văn phong giới trẻ, chỉ vì không giữ văn phong truyền thống.

Trong thời kỳ như thế, tiểu thuyết “Thuyền” của nhà văn Nguyễn Đức Tùng là một xuất hiện rất hy hữu, chạm vào những vết thương của rất nhiều người, gợi những ký ức mà phần lớn dân mình đôi khi chỉ tạmquên đi và tránh nhắc tới. Hơn nửa thế kỷ  qua đã có rất nhiều chiếc ghe biến mất giữa biển. Hẳn là, sẽ có nhiều người nhìn về tác phẩm “Thuyền” từ nhiều điểm nhìn khác nhau. Có người nói sao viết mơ hồ quá, như trên mây, không chạm được tới những đau đớn của những người đã từng ngồi trên các chiếc ghe liều thân ra đi. Có người nói đây là văn phong thơ mộng, dòng ý thức. Và vân vân. Tôi chưa đọc, xin thú thật, nhưng được nhà văn Nguyễn Đức Tùng dặn là cứ lên nói, nghĩ gì nói đó. Do vậy, xin có vài lời.

Bài viết này là những suy nghĩ rải rác nhiều năm qua trong khi nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm, người cuối đời là Thiền sư Hải Lượng, bây giờ xin gom lại.

Hãy nhìn về lịch sử quê nhà. Trong các thời kỳ nội chiến hay sau nội chiến, rất nhiều tác phẩm văn học không muốn nói tới lịch sử. Phần lớn, tôi nghĩ, tác giả thấy đau đớn quá. Bên nào cũng có người thân.

Thời phân tranh Trịnh-Nguyễn (1627–1775), và rồi thời kỳ nội chiến giữa nhà Tây Sơn (trong đó có vua Quang Trung) và Nguyễn Ánh (sau là vua Gia Long) các năm (1771–1802). Sau nội chiến là truy sát, những người sống sót chạy vào thật xa ở Miền Nam, đổi tên họ và ẩn thân.

Hãy suy nghĩ xem: văn học trong thời kỳ lòng dân ly tán đó, những gì nên được viết ra và những gì chạm được vào lòng người? Có nhiều kiệt tác văn học đã xa lìa chính trị để duy trì lập trường trung lập tuyệt đối, giữ tinh thần nhân đạo phản chiến hoặc thái độ phản kháng thầm lặng. Bởi vì khi khi bị nhận định là công khai chống lại triều đình, người viết có thể nguy cơ bị chém đầu và tru di tam tộc ngay lập tức; đó là lý do các tác giả hiếm khi trực tiếp kêu gọi ân xá hay hòa giải.

Để hình dung mức độ căng thẳng, chúng ta có thể nhớ tới chuyện này. Bạn hãy còn nhớ rằng Đặng Trần Thường (khai quốc công thần của Vua Gia Long) đã dùng roi tẩm thuốc độc đánh Ngô Thì Nhậm (nguyên Binh bộ Thượng thư triều Tây Sơn) ở Văn Miếu (Hà Nội) năm 1803 để vài ngày sau, họ Ngô từ trần, bất kể bấy giờ Ngô Thì Nhậm đã xuất gia, trở thành một nhà sư ẩn dật. Điều bi hài là: Đặng Trần Thường thời trẻ từng học chữ Nho với cụ Ngô Thì Sĩ, thân phụ của Ngô Thì Nhậm.

Tôi nghĩ rằng, tác phẩm nói lên mức độ phản chiến cao điểm nhất là Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn. Thi tập này được viết nguyên bản bằng chữ Hán và sau đó được các danh sĩ như Đoàn Thị Điểm dịch sang chữ Nôm, kiệt tác này là một cột mốc quan trọng thể hiện tinh thần trung lập và phản chiến.

Thay vì ca ngợi các chúa Trịnh hay chúa Nguyễn vì những chiến dịch quân sự của họ, bài thơ dài tập trung hoàn toàn vào nỗi đau đớn, sự cô đơn và những tổn thương tâm lý của người vợ có chồng phải ra trận. Bằng cách gạt bỏ những lý lẽ biện minh cho cuộc chiến và làm nổi bật nỗi đau thương mang tính nhân bản, tác phẩm “Chinh Phụ Ngâm” đã lặng lẽ phơi bày sự vô nghĩa của các cuộc nội chiến.

“Chinh Phụ Ngâm” dài 476 câu thơ, là một tác phẩm phản chiến lớn hàng đầu, nếu không phải là lớn nhất, của dân tộc Việt Nam. Cả trong bản chữ Hán và trong bản dịch chữ Nôm đều tuyệt vời. Bài thơ là một lời độc thoại nội tâm mà vai chính, cũng là vai duy nhất đứng ra độc thoại trong truyện là một người vợ có chồng tham gia cuộc chiến do triều đình chủ xướng, kể về nỗi khổ, nỗi cô đơn buồn tủi phải xa chồng. Tác phẩm mở đầu với khung cảnh của chiến tranh ác liệt và nhà vua truyền hịch kêu gọi mọi người bước vào chiến trường. Yêu nước tất nhiên ai cũng yêu nước, nhưng cuộc chiến nào cũng rất mực bi thương.

Thuở trời đất nổi cơn gió bụi

Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên

Xanh kia thăm thẳm tầng trên

Vì ai gây dựng cho nên nỗi này

Đặng Trần Côn viết nguyên tác bằng chữ Hán vào khoảng đầu đời Cảnh Hưng (thập niên 1740), thời vua Lê Hiển Tông và chúa Trịnh Doanh. Đây là giai đoạn cung đình Lê - Trịnh khủng hoảng trầm trọng. Triềuđình liên tục phát động các cuộc hành  quân trấn áp, chinh phạt các cuộc khởi nghĩa nông dân ở Đàng Ngoài (như khởi nghĩa của Nguyễn Cừ, Nguyễn Tuyển, Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương...).

Người chồng (chinh phu) bị bắt lính ra trận không phải để giữ gìn bờ cõi trước giặc ngoại bang, mà là xông pha vào những cuộc chiến huynh đệ tương tàn nhằm bảo vệ quyền lực và ngai vàng của nhà vua.

Do vậy, tác phẩm “Chinh Phụ Ngâm” mang đậm tinh thần phản chiến.

Xin cảnh giác, tôi không phải sử gia, tôi chỉ suy luận trong cương vị một người sáng tác. Và không có gì chắc chắn rằng tôi nhận định đúng 100%, kể cả chuyện xưa và chuyện nay.

Tương tự, Truyện Kiều của Nguyễn Du cũng thế, cũng là một tác phẩm mang tinh thần phản chiến.

Chúng ta còn nhớ rằng gia tộc họ Nguyễn đã chia hai phe – một bên theo Tây Sơn, và một bên theo Nguyễn Ánh. Cuộc nội chiến dai dẳng tới mức kinh hoàng, có một thời kỳ Nguyễn Du lưu vong ba năm trên đất Trung Hoa, mặc áo nhà sư du hành tới các chùa. Bản thân Nguyễn Du đã trực tiếp trải qua sự sụp đổ của triều Lê, sự hưng vong của triều Tây Sơn và thắng lợi cuối cùng của vua Gia Long. Nguyễn Du luôn bị giằng xé sâu sắc giữa lòng trung thành với chế độ cũ và việc phải phục vụ triều Nguyễn mới. Ông đã gửi nỗi trăn trở đạo đức sâu sắc này vào tác phẩm "Truyện Kiều". Nhân vật chính (nàng Kiều) liên tục bị buộc phải đánh đổi danh dự và thích nghi với những hoàn cảnh nghiệt ngã, đầy biến động chỉ để tồn tại.

Hãy thấy, câu chuyện của nàng Kiều là một ẩn dụ lớn lao về tầng lớp trí thức Việt Nam --- những người phải xoay xở giữa những cuộc chuyển giao đẫm máu và khắc nghiệt của nội chiến mà không thể chọn dứt khoát một phe phái chính trị nào. Xin cảnh giác lần nữa: Đây cũng chỉ là một suy đoán, vì tôi không phải sử gia. Bạn thử suy nghĩ xem: tại sao lại đoạn trường, đứt ruột? Tại sao nhan đề Truyện Kiều còn là Đoạn Trường Tân Thanh (tiếng kêu mới đứt ruột)? Phải là người chứng kiến những cuộc thảm sát giữa gia tộc, giữa các bạn học, và giữa đồng bào mình mới thấy đứt ruột. Chứ không phải cô Kim Vân Kiều

thời nhà Minh nào hết. Tuy nhiên, nếu Nguyễn Du viết sơ hở, nếu để bị đấu tố là kể như sẽ bị chém đứt đầu.

Nêu lên những chuyện như thế để thấy rằng có những vị trí thức đã từ bi, đã suy nghĩ tới những cách hòa giải nội chiến. Hãy thấy những thảm sát tàn khốc, những chấn thương tâm lý từ nội chiến và nỗi thống khổ lan rộng trong xã hội đã tác động sâu sắc đến Ngô Thì Nhậm, và ngài chuyển mình thành một thiền sư và trở thành một tác giả biên soạn sách Thiền; lựa chọn này là từ một chiến lược lớn lao hơn: hòa giải vì tồn vong của dân tộc và phương tiện là thống nhất tư tưởng tại Việt Nam.

Ngô Thì Nhậm không tìm đến Phật giáo như một cách trốn tránh thụ động trước cảnh nội chiến. Thay vào đó, ngài chủ động lựa chọn thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – một dòng thiền bản địa – để xây dựngđiểm tựa tinh thần và văn hóa, nhằm hàn gắn một xã hội đang bị chia rẽ. Ngô Thì Nhậm là một vị quan tài năng từng phục vụ cả Chúa Trịnh lẫn triều đại Tây Sơn. Ngài đã tham dự, chứng kiến ​​hàng thập niênbiến động quyền lực, đã phi ngựa trên các xác người, và đã đứng giữa các chiến trường  máu chảy thành sông.

Sau cái chết đột ngột của vua Quang Trung vào năm 1792 và sự sụp đổ nhanh chóng của chính quyền Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm nhận ra rằng đất nước cần hòa bình và hàn gắn. Nho giáo thuần túy đã thất bại trong việc ngăn chặn cảnh huynh đệ tương tàn. Do vậy, Ngô Thì Nhậm ra sức khôi phục thiền phái Trúc Lâm (có từ thế kỷ 13) – dòng thiền duy nhất mang đậm bản sắc Việt Nam, hy vọng Phật giáo sẽ làm mọi người xa lìa sát sanh, sẽ bẻ gãy cung kiếm để nhận lại anh em một nhà. Đó là lý do Ngô Thì Nhậm trở thành một Thiền sư dòng Trúc Lâm, và viết sách dung hợp Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo thành một thế giới quan thống nhất, để chữa lành những vết thương lòng của người dân, khôi phục văn hóa bản địa và dẫn tới hòa hợp hòa giải dân tộc.

Tới thời của chúng ta, sau nửa thế kỷ thống nhất đất nước, lòng dân còn ly tán, phần lớn còn đau đớn, chưa hàn gắn hoàn toàn. Theo tôi thấy trong cách chủ quan: Tiểu thuyết “Thuyền” của nhà văn Nguyễn Đức Tùng (do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam tại Hà Nội ấn hành) chính là một nỗ lực dùng văn chương để dịu dàng hàn gắn giữa một thời đại mà lòng dân vẫn còn nhiều rạn nứt.

Việc một cuốn sách khai thác đề tài thuyền nhân---vốn là một trong những vùng ký ức đau buồn nhất lịch sử Việt Nam hiện đại---được cấp phép và ra mắt chính thức trong nước là một hiện tượng hy hữu.

Tôi chưa đọc cuốn sách này của Nguyễn Đức Tùng, nhưng dư luận cho thấy tính cách hy hữu như thế.

Có người sẽ nói rằng sách chưa đủ rùng rợn, chưa như đời thực. Có thể như thế, hẳn là như thế.

Tôi nhìn lại dòng lịch sử dân tộc mình, và đã thấy các tác giả xưa còn tránh né chuyện nhạy cảm rất là xa, không dám nói minh bạch cho độc giả hiểu. Ngày xưa, các cụ viết văn phản chiến trong một cách rất xa vời, kiểu như là nói chuyện rất xa xưa bên Trung Hoa chứ không phải chuyện nước mình. Các cụ Đặng Trần Côn, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Du... đều hiểu rõ cái giá phải trả rất đắt khi kêu gọi hòa bình trong thời nội chiến, và các cụ phải viết trong một cách “chỉ về hướng Đông mà nói chuyện hướng Tây” để tác phẩm có thể được chuyền tay nhau, để mời nhau đọc.

Trong thời hiện nay, tôi tin rằng nhà văn Nguyễn Đức Tùng đã viết tiểu thuyết “Thuyền” với một thiện ý.

Xin nhắc rằng, tôi chưa đọc, nhưng tôi tin như thế, theo nhận định của nhiều nhà phê bình, và tôi sẽ đọc đêm nay. Tôi không so sánh anh với các nhà văn của các thế kỷ trước. Tôi chỉ muốn nói rằng anh đang muốn bước qua một bãi mìn nơi vĩ tuyến 17 để hàn gắn, để chữa lành.

Tôi hy vọng rằng, trong một thời gian gần, bao lâu nữa thì tôi không thể biết, tôi tin rằng thiện ý của tất cả chúng ta sẽ làm rỉ sét, sẽ làm tắt ngúm tất cả các quả mìn còn sót lại dù ở bất kỳ nơi nào trên quê nhà.

Và muốn như thế, đó phải là thiện ý của tất cả chúng ta.

Hãy cầm bút lên, và hãy sáng tác với thiện ý. Y hệt như Ngô Thì Nhậm, sau khi rời chiến trường là về mặc áo nhà sư, cầm bút viết những dòng chữ có thể giúp toàn dân, bất kể họ đã từng mặc bất kỳ trang phục binh giáp nào, đều có thể yêu thương nhau hơn, và mở được mắt trí tuệ để nhìn thấu suốt qua bờ giải thoát.

PTH

 

*Bài đọc ngày 8 tháng 8 trong buổi ra mắt tác phẩm THUYỀN của Nguyẽn Đức Tùng ở Coffee Factory.

  

VƯỜN XƯA

Nguyễn Thị Khánh Minh

 

     tặng Thi Sĩ Nguyễn Xuân Thiệp

 

Camellias

 

Về. Khép cánh cổng. Mệt mỏi. Phiền muộn. Cô đơn.

Và hình như đãng trí quăng đâu đó chiếc chìa khoá. Vườn thở dài.

 

Về. Tháng ngày cạn những bước chân. Chiều rất im. Vườn rất vắng.

Giọt vang đáy ly quánh đỏ hoàng hôn. Sẽ không bao giờ uống cạn nữa. Cùng ai.

 

Đêm khép buồn. Trăng ơi. Khuôn mặt dấu yêu xa. Không còn tiếng cười nào

bay ra khỏi khu vườn. Lặng im ngần ngại. Bức tranh người và vườn lịm dần trong tối.

 

Cây thở bằng âm thanh không còn ngân vang của đàn lá. Những hạt bụi trăng bay.

Khô trên môi người. Người vẫn ngồi âm u dưới gốc cây hoa đỏ. Cây rất già. Chiếc

ghế rất cũ. Vườn rất vắng. Lời thơ vang cô tịch. Nỗi nhớ nung một tượng đài. Rờ rỡ.

 

Dưới bóng mây của Hôm Qua. Khi chuông mùa Đông đổ. Khi tiếng chim ngày xưa

kêu đỏ trong mưa. Người tan vào nơi không có Hôm Nay hay Ngày Mai. Dưới chân

trôi qua bao mùa lá cháy.

 

Ở cuối vườn mặt trời đang lên. Tiếng chim hót sáng. Nó hót. Nó hót. Nó giục giã. Đặt

vào tay người chiếc chìa khoá nhặt lên từ bụi cỏ. Này, hãy mở cánh cổng thời gian.

Ngoài kia có một Hôm Nay chưa là quá khứ.

 

NTKM

Tháng 8 một năm cũ

TỪ NHÀ TÙ ĐẾN ‘TỔ QUỐC TRĂM NĂM’

 

Đọc tiểu thuyết hồi ký tù cải tạo của Lê Lạc Giao
 
Vũ Hoàng Thư
 
Tháng 6 vỡ nắng gọi mùa hè xa. Một mùa hạ đến sau nhịp xuân gãy đổ của năm 1975. Lẽ đáng mọi người phải được sống thanh bình, yên ả trong một đất nước đã thống nhất, mọi nỗ lực của toàn dân phải quy về một mục đích chung là xây dựng lại quê hương sau bao đổ vỡ của chiến tranh, thù hận. Thế nhưng tháng 6 năm đó bắt đầu bằng một lời hứa lừa đảo, dối trá nhất trong lịch sử từ Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn: quân cán chính của chính quyền VNCH phải trình diện để học tập cải tạo trong 30 ngày!
 
Tháng 6, không hẹn, tôi nhận được tập bản thảo “Tổ Quốc Trăm Năm” của nhà văn Lê Lạc Giao. Cũng tháng 6, năm mươi mốt năm trước, Lê Lạc Giao cùng toàn bộ giới chức lãnh đạo các cấp của chế độ cũ bắt đầu một hành trình không ai có thể lường trước. Từ lời hứa hẹn 30 ngày học tập kéo dài thành năm tháng tù đày lê thê vô tận, và có rất nhiều người đã không bao giờ trở về nữa...
 
Tôi đọc say mê 17 chương “Tổ Quốc Trăm Năm”, một cuốn tiểu thuyết hồi ký chính trị có giá trị tư liệu lịch sử đáng nể, mang màu sắc triết luận dân tộc với chủ nghĩa nhân bản hơn là ý thức hệ. Cũng qua cuốn tiểu thuyết này, nhiều tin tức ở trong tù về những nhân vật cao cấp quen thuộc của chính quyền miền Nam trước đây đã được tiết lộ.
 
Tôi bắt gặp một Tổ Quốc Trăm Năm đầy lôi cuốn qua lối kể chuyện cũng như phương cách ghi nhận sự kiện cùng sự suy tưởng của ông từ những kinh nghiệm một thời đày đọa đó. Lê Lạc Giao tạo một cảm giác rất thật trong lòng độc giả mà chỉ có những người giàu trải nghiệm sống, kinh qua một khoảng đời đầy biến động mới bật lên trang giấy một văn phong như thế. Tôi đọc mà như đang nghe giọng nói bình thản, chân thành trong phong cách đàm thoại mà ta thường bắt gặp từ những con người vùng đất Khánh Hòa hiền hậu. Ông làm tôi nhớ hương âm Nha Trang và những ngày mới lớn nơi chốn ấy khôn cùng, khiến tôi thiên vị đặc biệt chú ý đến những đoạn Lê Lạc Giao nói về Nha Trang. Ví dụ khi ăn chén cháo tại trại trung chuyển Thủ Đức, dù “loãng như nước cơm vo nhưng phảng phất có vị béo của nước vôi trong nấu theo kiểu miền Trung (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 7)” cũng làm ông nhớ đến ông nội và mẹ ở Nha Trang, “Quê hương Nha Trang của Hảo trở thành nơi ẩn trú tinh thần, giúp anh vượt qua được những khó khăn phát sinh từ cuộc chiến tranh mà anh từng bước tham dự vào (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 10).” Chỉ cần biết bạn tù Phước dù không phải là dân Nha Trang nhưng đã ở và làm việc tại Đồng Đế trong 15 năm cũng khiến tác giả qua nhân vật Hảo, “trong lòng xem Phước như đồng hương của mình.” Hay khi gặp bạn tù Hoài, anh “hình dung vùng đất nếu từ Thành đi Nha Trang qua khỏi Võ Cạnh, Phú Vinh đến trước Xóm Dừa. Phú Vinh lưu trong ký ức Hảo đậm nét chiếc ga xe lửa cô đơn với
con đường ray chạy vào chân núi xa, từ những ngày đầu tiên Hảo đi học bằng xe đò thập niên sáu mươi trên lộ trình Thành – Nha Trang. (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 13)”
 
Lối tự thuật của Lê Lạc Giao vận hành theo một nguyên tắc khá nhất quán và tài tình, ông đi thẳng vào sự kiện và hạn chế tối đa sự can thiệp của người kể chuyện. Ông hiếm khi dừng lại để bình luận dài dòng hay hướng dẫn người đọc phải suy nghĩ theo một kết luận định trước. Sự tiết chế ấy tạo nên hiệu quả đáng chú ý bất ngờ. Những chi tiết tưởng như vụn vặt trong đời sống trại giam chẳng hạn một củ khoai, một bữa cháo loãng, một điếu thuốc lào, một lần chuyển trại, dần dần tích tụ thành bức tranh toàn cảnh về đời sống tù cải tạo mà không cần đến những tuyên bố mang tính tố cáo trực tiếp. Nhà văn không mô tả cái đói như một khái niệm nhưng để cái đói tự hiện ra qua nhịp điệu lặp đi lặp lại của đời sống thường nhật với củ khoai, củ mì trong tù. Chiếc tàu “Sông Hương” chở tù từ Nam ra Bắc trong ba ngày bốn đêm, một hành trình không êm ái và thơ mộng như tên gọi của chiếc tàu. Hơn 800 tù cải tạo trên tàu “lúc nhúc người nằm ngồi la liệt” bên cạnh “hai cái sô cao to trong góc hầm tàu được quây bằng bốn tấm nilon che mưa không ngăn được mùi khai hôi thối nồng nặc của nước tiểu và phân người (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 8).” Nhân vật Hảo thầm nghĩ, “Chúng ta đi chung chuyến tàu”, trong ý nghĩa bi đát và mỉa mai đến tận cùng đau đớn của định mệnh. Hảo nhớ lại câu đọc trong bài diễn văn nhận giải Nobel của A. Camus, “Cách mạng khởi thủy bằng chung một chuyến tàu…”
 
Bên cạnh sự tường thuật những nhọc nhằn khốn nạn của kiếp tù đày, chúng ta cũng bắt gặp những khoảnh khắc chùng lòng người đọc với những tình cảm rất bình thường cho dẫu trong điều kiện khắc nghiệt, những rung động chỉ tìm thấy ở con người từ nền giáo dục nhân bản của miền Nam, đối ngược với sự tàn nhẫn, rập khuôn giáo điều xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Làm thế nào không khỏi bùi ngùi nhìn mưa đêm qua mái trại giam mà không nhớ những ngày êm ấm bên cạnh người thân yêu, những bản nhạc ghi dấu một thời như Mưa Rừng, hay một câu thơ Đường man mác “Hoa lạc tri đa thiểu”?
           “Bên tai tiếng mưa dường êm hơn và lắng trong trí não anh một thứ cảm giác dễ chịu. Hảo cho           rằng tiếng mưa là thứ âm thanh uyên nguyên mang tính tiềm thức hoặc vô thức có khả năng xoa dịu những xung đột mâu thuẫn tâm thức con người qua hồi tưởng, hoài niệm. Nó đặc biệt thanh lọc gột rửa những tồn đọng cặn bã, uế trược trong tâm hồn những kẻ lạc loài, bơ vơ mang nặng mặc cảm lưu đày (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 16).”
 
Hút thuốc lào và uống trà là thú tiêu khiển độc nhất mà tù nhân được trại giam cho phép. Thuốc lào trở thành thứ ma túy đối với tù nhân để họ có thể quên đi sự khắc nghiệt của chế độ giam cầm.
           “Người hút thuốc lào khi say được đi vào một thế giới khác tuy ngắn ngủi nhưng giúp quên mọi hệ  lụy cuộc sống trước mắt. Với tù nhân miền Nam cái say thuốc lào còn giải quyết nhiều vấn đề hơn nữa: quên cả quá khứ mà mình cứ phải khai đi khai lại nhiều lần trong mỗi trại, và quên luôn sự vô định của một tương lai là không hình dung ra được bao giờ trở về gia đình. Hảo kết luận thuốc lào quả là loại ma túy hợp pháp của dân tộc Việt Nam. (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 12)”
 
Có một số từ vựng lý thú rải rác trong câu chuyện hàng ngày giữa tù nhân hoặc để làm nhẹ đi sự căng thẳng hoặc nhắc đến sự phi lý, vô nghĩa trong tù cũng như ngoài xã hội chẳng hạn như “Bị Vong Lục” hoặc đi “Đêm màu hồng”. Bị Vong Lục là vợ bỏ sau khi đi học tập cải tạo. Đi đêm màu hồng là công an đánh thức giữa đêm trong tù để dẫn đi đến nơi khác mà không ai biết số phận sẽ như thế nào.  
Tám chương đầu của “Tổ Quốc Trăm Năm” là một biên niên sử của tầng lớp thất trận miền Nam, sự chuyển hóa từ hy vọng sang vỡ mộng của tầng lớp tinh hoa miền Nam sau 1975. Những người từng điều hành một quốc gia giờ đây chỉ còn ước mơ tới những điều giản dị nhất như được trở về nhà, trồng thuốc lá, chăm sóc luống khoai hay lập gia đình. Tác giả xây dựng song song hai nhà tù, một nhà tù địa lý với tường cao, vọng gác, chuyển trại và kỷ luật và một nhà tù tinh thần, nơi những người chiến bại phải đối diện với câu hỏi đau đớn nhất, vì sao họ thất bại.
 
Tiêu đề của chương 9 là Quê Hương Xã Hội Chủ Nghĩa, một tên gọi biểu lộ trần truồng sự đồng hóa giữa quê hương và xã hội chủ nghĩa của người cộng sản, yêu quê hương chính là yêu xã hội chủ nghĩa! Kể từ đây tù cải tạo mới thực sự tiếp xúc trực tiếp với hiện thực của xã hội miền Bắc sau 1975. Họ bắt đầu chuyển biến dần từ hành trình lưu đày sang đời sống lao động cải tạo thực sự tại Tân Lập, nơi những thử thách về thể xác, niềm tin và nhân cách sẽ trở nên khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì đã diễn ra ở Long Thành hay Thủ Đức từ miền Nam. Chính trong sự tiếp xúc ấy, tác giả đặt ra một câu hỏi lớn hơn đề tài nhà tù, đó là liệu cùng một dân tộc, có thể nào tồn tại những nhận định hoàn toàn khác nhau về tổ quốc, quê hương, tự do và chính nghĩa hay không?
 
Kể từ chương 9 cho đến cuối sách, nhà tù là một bối cảnh để tác giả khảo sát về sự tan rã và tái cấu trúc của tầng lớp miền Nam sau 1975 dưới áp lực của lao động cưỡng bách, ý thức hệ và thất bại của lịch sử. Qua đó chúng ta thấy rõ hơn sự chia rẽ, ảo tưởng cũng như phe nhóm đã nằm sẵn bên trong thế giới tù cải tạo. Sự sinh tồn của con người trong hoàn cảnh cay nghiệt đã vô hình chi phối sự suy nghĩ, hành động, đạo đức, và cả những quyết định sinh tử của người tù cải tạo.
 
Trở về lại miền Nam và những năm cuối cùng ở trại tù Z30D đã mở ra niềm hy vọng cho người tù. Quê hương phương nam dù đã đổi khác nhưng sống gần “nhà” vẫn thấy dễ chịu hơn rất nhiều so với miền Bắc xa xôi. Tù nhân không còn chỉ chiến đấu để sống sót nhưng họ bắt đầu học cách sống với sự chờ đợi, dẫu đôi khi, như tác phẩm ngầm gợi ý, chờ đợi còn khó khăn hơn cả chịu đựng.
Trong “Lời Mở Đầu” tác giả xác định tác phẩm là một dạng “hồi ký tiểu thuyết”, nghĩa là dựa trên trải nghiệm thật nhưng có những chỗ tái tạo bằng trí nhớ và hư cấu tối thiểu để lấp khoảng trống dữ kiện. Đồng thời tác giả tuyên bố rõ một nguyên tắc là quan điểm có thể chủ quan nhưng sự kiện phải trung thực, một tuyên bố mang tính phương pháp luận và sẽ ảnh hưởng đến cách chúng ta đánh giá toàn bộ cuốn sách sau này.
 
Trong dòng văn học viết về biến cố 1975 và hệ thống trại cải tạo của cộng sản, phần lớn các tác phẩm thường đi theo một trong hai khuynh hướng sau đây: hoặc nhấn mạnh vào khía cạnh tố cáo đàn áp chính trị của chế độ mới, hoặc tập trung vào những kinh nghiệm khổ nạn của cá nhân. Cuốn tiểu thuyết gồm mười bảy chương của Lê Lạc Giao, tuy không hoàn toàn thoát khỏi hai khuynh hướng ấy, nhưng đã đi xa hơn khi đặt thân phận người tù cải tạo vào một bình diện rộng lớn hơn trong lịch sử, ký ức dân tộc và căn tính Việt Nam sau chiến tranh.
 
“Tổ Quốc Trăm Năm” được tác giả thuật lại qua nhân vật Hảo, một nhân viên tình báo từ Sở Nghiên Cứu Địa Lý thuộc Phủ Tổng Thống của chế độ cũ, trải qua 8 năm trong những trại tù từ miền Nam ra đến Bắc rồi trở lại miền Nam trước khi được trả lại tự do năm 1983. Tác giả dùng nhà tù như một sân khấu đời để miêu tả số phận của con người Việt Nam trong một thời đại lịch sử đổ vỡ ấy. Ông quan niệm rằng “Những người liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp đến cuộc chiến đều là nạn nhân và nhân chứng một giai đoạn bi đát của đất nước (Tổ Quốc Trăm Năm, Lời Mở Đầu)”. Qua hơn 300 trang của “Tổ Quốc Trăm Năm” chúng ta có thể rút tỉa được vài điểm chính yếu dưới đây.
 
Hảo và những nhân vật chính trong Tổ Quốc Trăm Năm
      Hảo là nhân vật trung tâm của cuốn sách nhưng không phải là một nhân vật hành động theo nghĩa thông thường. Anh từng là đội trưởng trong tù một thời gian với tiêu chí là giúp đỡ bạn tù đồng cảnh ngộ. Anh không lãnh đạo đấu tranh, không tổ chức vượt ngục, cũng như không thực hiện những hành động anh hùng. Anh trực diện đối đầu với khổ sai như bao người bình thường khác bằng cặp mắt tỉnh táo. Anh chỉ chủ yếu quan sát, suy nghĩ và đối thoại. Có thể nói Hảo là tấm gương để tác giả phản chiếu nhân sinh quan của ông, hay nói cách khác là một “phát ngôn nhân” của tác giả. Một lựa chọn đặc biệt khiến tác phẩm thiên về triết luận hơn là kịch tính.
Ngoài Hảo, thành công đáng kể của cuốn sách nằm ở những nhân vật phụ. Những lời đối thoại giữa họ và Hảo phác họa cho chúng ta thấy khí hậu của trại giam, mối tương quan giữa tù nhân với nhau cũng như với cán bộ quản giáo. Đơn cử vài nhân vật nổi trội sau đây trong số hàng chục nhân vật khác không kém phần lý thú từng xuất hiện và lui lại phía sau hậu trường.
Ông Linh, cựu dân biểu VNCH, là nhân vật có chiều sâu nhất. Một trí thức già nua, mang theo ký ức của một thế hệ đã mất. Nỗi lo lắng cho những đứa con vượt biên, những đàm luận thơ Đường và thái độ bình thản trước số phận khiến ông trở thành một trong những chân dung đáng nhớ nhất.
Trạch, cựu sĩ quan thám kích, đội trưởng của Hảo, lại là mẫu người Nam Bộ rất sống động với đầy đủ tính cách ngang tàng, cộc cằn nhưng giàu tình nghĩa. Bên dưới lớp vỏ thô ráp là một tâm hồn nhiều cảm xúc.
Vạng, cựu trung úy tình báo quân đội, đội phó của Hảo, đem đến cho cuốn sách một sinh khí đặc biệt. Thực dụng, láu lỉnh, biết thích nghi nhưng không đánh mất tình người, Vạng là biểu tượng của bản năng sinh tồn trong xã hội hậu chiến.
Chính những nhân vật ấy đã giúp cuốn sách sống động bên cạnh những luận đề chính trị đòi hỏi người đọc phải dừng lại để chiêm nghiệm và trầm tư lâu hơn.
Ngoài ra còn rất nhiều nhân vật khác từ phía tù cải tạo cũng như cán bộ quản giáo, công an. Tác giả quả có một trí nhớ phi thường về những biến cố, chi tiết của một quãng thời gian dài 8 năm cách đây đã gần nửa thế kỷ! Có lẽ đó là những ký ức đau buồn nhất đã hằn sâu trong tâm khảm chẳng thể nào dứt đi được của một đời người.
 
Chiến tranh chưa thực sự kết thúc sau năm 1975
     Một trong những luận đề nổi bật của tác phẩm là ý niệm rằng chiến tranh không thật sự kết thúc vào tháng Tư năm 1975. Chiến tranh có thể kết thúc trên chiến trường, nhưng vẫn tiếp tục tồn tại trong ký ức, trong chính trị, trong đời sống xã hội và trong thân phận con người. Những người tù cải tạo chính là biểu tượng cụ thể nhất của cuộc chiến kéo dài ấy.
 
Suốt mười bảy chương, người đọc chứng kiến những con người bị tước bỏ tự do nhưng chưa bao giờ rời bỏ ký ức của mình. Họ sống trong một không gian tuy chiến tranh đã qua nhưng sự phân chia thắng bại vẫn còn nguyên. Những người tù mang theo quá khứ của mình như một bản án không thời hạn. Cũng như vậy, cán bộ quản giáo với lập trường và nhận định về ngụy quân, ngụy quyền thua cuộc là những nhận thức cứng nhắc và đóng băng trong giáo điều cộng sản.
Liệu chiến tranh Việt Nam đã thật sự kết thúc hay chưa? Hay nó vẫn tiếp tục tồn tại trong ký ức của thế hệ thứ nhất, trong diễn ngôn chính trị, trong sách giáo khoa, trong cộng đồng hải ngoại, và trong cách người Việt nhìn nhau? Chúng ta đang nói về một vấn đề lịch sử lớn.
 
Chính vì vậy, cuốn sách không chỉ kể chuyện tù đày trong bốn bức tường nhưng đi xa hơn trong bối cảnh hậu chiến. Và đôi khi xã hội hậu chiến lúc đó còn khắc nghiệt hơn cả cuộc chiến tranh dai dẳng trong 20 năm trước.
 
Văn hóa miền Nam như một quê hương tinh thần
    Tổ Quốc Trăm Năm kể rất nhiều về các trại giam Long Thành, Thủ Đức, Tân Lập, Nam Hà, Z30D. Nếu đọc kỹ, người đọc sẽ thấy một địa danh khác xuất hiện thường xuyên hơn, Nha Trang. Điều kỳ lạ là Nha Trang không hiện diện như một địa điểm bên ngoài. Nha Trang hiện diện như một trạng thái tinh thần khi ăn một bát cháo, khi gặp một người đồng hương, khi nhớ ông nội, khi nhắc đến Đồng Đế, khi nghĩ đến Phú Vinh… Nha Trang luôn trở về. Tại sao? Bởi vì đối với Hảo, quê hương không còn là nơi anh đang sống. Quê hương là nơi anh mang theo bên trong mình. Đó là một chuyển dịch rất quan trọng. Từ quê hương như lãnh thổ sang quê hương như ký ức. Những chi tiết ấy không phải chỉ là hoài niệm địa phương. Chúng tạo thành một không gian văn hóa miền Nam tồn tại ngay cả khi nhà nước đã biến mất.
Nha Trang trong tác phẩm có thể không đơn thuần là quê quán của Lê Lạc Giao mà gần như trở thành một biểu tượng. Một “miền Nam đã mất.” Một thế giới đã biến mất sau năm 1975. Cũng giống như Odessa trong văn học Nga lưu vong, Prague trong văn học Tiệp hậu 1968, Budapest trong văn học Hung gia lợi sau 1956. Những địa danh ấy không chỉ là địa lý, chúng trở thành ký ức tập thể.
Theo cách ấy, Nha Trang trong Tổ Quốc Trăm Năm có thể được nhìn như một hình ảnh thu nhỏ của cả miền Nam trước 1975.
 
Điều làm tôi xúc động nhất là Hảo tồn tại nhờ văn hóa. Khi mọi thứ như quyền công dân, nghề nghiệp, tương lai, tự do bị tước đoạt thì thơ Đường, Truyện Kiều, Kim Dung, tiếng mưa, giọng nói quê nhà, ký ức Nha Trang vẫn còn đấy. Những thứ dưỡng nuôi thần trí con người. Trong nhiều tác phẩm văn học nhà tù của thế kỷ 20, văn hóa thường xuất hiện như thành trì cuối cùng của nhân phẩm. Tổ Quốc Trăm Năm cũng vậy. Hảo không chống lại nhà tù bằng bạo lực. Anh chống lại sự hủy diệt bằng ký ức văn hóa.
 
Từ ý thức hệ đến Tổ Quốc Trăm Năm như một triết lý lịch sử hậu chiến
    Trong văn học thế kỷ trước, nhà tù không chỉ là một không gian giam giữ kẻ bại trận trong bốn bức tường. Từ các trại lao động Stalin được Solzhenitsyn mô tả trong The Gulag Archipelago cho tới thế giới phi nhân hóa của Gheorghiu trong The Twenty-Fifth Hour, kinh nghiệm tù đày thường trở thành điểm xuất phát cho những suy tư rộng lớn hơn về lịch sử, quyền lực và thân phận con người. Đọc Tổ Quốc Trăm Năm của Lê Lạc Giao trong bối cảnh ấy, người đọc dễ nhận ra rằng đằng sau câu chuyện của Hảo là một cố gắng lý giải một bi kịch lớn hơn, bi kịch của một cộng đồng thất trận và cuộc khủng hoảng căn tính của người Việt Nam sau cuộc nội chiến dài nhất trong lịch sử Việt Nam hiện đại.
Đối với tác giả Tổ Quốc Trăm Năm, Long Thành, Thủ Đức, Tân Lập, Nam Hà, Z30D, không phải là những trại giam riêng lẻ. Chúng tạo thành một mạng lưới. Người tù liên tục bị chuyển dịch, tái phân loại và tái định danh. Nhà tù vì vậy không còn là một địa điểm mà trở thành một phương thức quản trị xã hội. Tuy nhiên, khác với Solzhenitsyn, mục tiêu của Lê Lạc Giao không phải giải phẫu cơ chế toàn trị, ông quan tâm nhiều hơn đến ảnh hưởng của cơ chế ấy đối với đời sống tinh thần của những người bại trận.
Có lẽ không ngẫu nhiên sự liên tưởng thú vị mà tác giả đã gợi đến trong lòng độc giả là sự so sánh Tổ Quốc Trăm Năm với Giờ thứ 25 của Gheorghiu. Ông cũng có nhắc đến nhân vật Traian trong Tổ Quốc Trăm Năm.
 
Nhân vật Traian Koruga trong The Twenty-Fifth Hour là một con người liên tục bị các bộ máy quyền lực tái định nghĩa. Đối với Đức quốc xã, anh là người Do Thái. Đối với phe Đồng minh, anh là lao động cưỡng bức. Đối với bộ máy hành chính hiện đại, anh chỉ là một hồ sơ. Bi kịch của Traian không nằm ở việc anh là ai nhưng chính anh không còn được quyền quyết định mình là ai nữa.
Hảo trong Tổ Quốc Trăm Năm có một số điểm tương đồng đáng chú ý. Anh cũng nhiều lần bị đổi tên, phân loại, xếp án và chuyển trại. Trước năm 1975, anh là một sĩ quan. Sau năm 1975, anh trở thành “ngụy quân”. Sau đó là “đối tượng cải tạo” để trở thành “lao động cải tạo” với “án ba năm”. Rồi “chồng án”, để trở thành “tù nhân”. Mỗi giai đoạn là một lần căn tính bị tái định nghĩa bởi quyền lực. Điều khác biệt là Hảo không hoàn toàn bị nghiền nát như Traian. Anh vẫn giữ được một điểm tựa, đó là tổ quốc trăm năm, một nội tâm tự do. Chính vùng tự do ấy là nơi tác giả đặt toàn bộ trọng tâm tư tưởng của cuốn sách, nơi bảo tồn ký ức. Những gì giúp Hảo tồn tại không phải là các học thuyết hay những diễn ngôn chính trị nhưng là thơ Đường, là Truyện Kiều, là Kim Dung, là ký ức về Nha Trang, là mùi thuốc lào, là một ổ bánh mì Sài Gòn, là những mảnh vụn văn hóa tích tụ qua nhiều thế hệ. Những chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy dần dần tạo thành một không gian tinh thần đối lập với không gian quyền lực của nhà tù. Nếu nhà tù tìm cách tái định nghĩa con người bằng các phạm trù chính trị, thì ký ức văn hóa lại âm thầm khôi phục cho họ căn tính đã bị tước đoạt. Những ký ức ấy trở thành một hình thức phản kháng văn hóa, gắn liền với tổ quốc trăm năm, đối trọng với tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
 
Điểm đáng chú ý nhất về mặt tư tưởng của tác phẩm là không dừng lại ở lập trường chống cộng sản đơn thuần. Dĩ nhiên tác giả phê phán gay gắt hệ thống cải tạo, nền kinh tế xã hội chủ nghĩa thời hậu chiến và cơ chế chính trị độc quyền. Điều đó hiện diện xuyên suốt tác phẩm nhưng đằng sau những phê phán ấy là một suy tư lớn hơn.
 
Ý nghĩa Tổ Quốc Trăm Năm có lẽ không nằm ở những trang viết về nhà tù mà ở nỗ lực xây dựng một quan niệm về lịch sử sau khi mọi hệ thống niềm tin đã bị thử thách bởi chiến tranh.
Trong phần lớn các cuộc nội chiến của thế kỷ 20, chiến thắng quân sự thường kéo theo sự độc quyền diễn giải lịch sử. Người chiến thắng không chỉ kiểm soát lãnh thổ mà còn xác lập quyền kể lại quá khứ. Trong hoàn cảnh ấy, lịch sử dễ bị thu hẹp thành câu chuyện của một phe phái, một giai cấp hay một ý thức hệ. Những ký ức khác biệt hoặc bị loại bỏ, hoặc bị đẩy ra bên lề.
 
Tổ Quốc Trăm Năm được viết từ phía những người thất trận nhưng tác phẩm không dừng lại ở tâm thế của kẻ thất bại. Điều Lê Lạc Giao hướng tới dường như rộng lớn hơn thế. Nhiều lần trong tác phẩm, nhân vật Hảo trở lại với khái niệm “Tổ Quốc Trăm Năm”. Thoạt nhìn, quan niệm này có vẻ chỉ là một cách diễn đạt của lòng yêu nước nhưng càng về cuối sách, người đọc càng nhận ra đây chính là một điểm tựa tinh thần nằm ngoài các đối kháng ý thức hệ.
 
Trong cách nhìn ấy, mọi chủ nghĩa chính trị đều tùy thuộc thời gian ngắn ngủi của lịch sử. Khi lịch sử xuất hiện, chủ nghĩa phát triển rồi suy tàn. Chủ nghĩa chính trị có thể mang lại chiến thắng hoặc thất bại, vinh quang hoặc nhục nhã. Trái lại dân tộc thì thuộc về một chiều kích thời gian khác. Dân tộc tồn tại trước các chế độ chính trị và tiếp tục tồn tại sau khi các chế độ ấy biến mất.
 
Như vậy Tổ Quốc Trăm Năm không phải là tổ quốc của một thế hệ hay một chính quyền. Đó là tổ quốc của dòng lịch sử dài lâu mà mọi thế hệ đều chỉ là những kẻ đi ngang qua. Ở điểm này, tác phẩm gợi ra một quan niệm lịch sử đáng suy ngẫm. Thay vì nhìn lịch sử như cuộc tranh chấp liên tục giữa các lực lượng chính trị, Lê Lạc Giao dường như muốn nhìn lịch sử như một chuỗi thử thách mà dân tộc phải trải qua để tự nhận thức về chính mình. Điều quan trọng chẳng phải phe nào chiến thắng trong từng giai đoạn, mà là dân tộc học được gì từ những bi kịch ấy. Bởi vậy, “Hãy để Tổ Quốc Trăm Năm phán xét chúng ta” có lẽ là câu nói mang ý nghĩa triết học sâu sắc nhất của tác phẩm.
Ở đây, lịch sử không còn là bản án do những người đương thời tuyên đọc lẫn nhau. Bản thân các thế hệ hiện tại cũng trở thành đối tượng của một phán xét nặng nề hơn trong tương lai. Những gì hôm nay được xem là chân lý có thể mai sau trở thành sai lầm, những điều hôm nay được xem là chiến thắng có thể mai sau chỉ còn là một biến cố nhỏ trong dòng lịch sử dân tộc. Chính vì thế, triết lý lịch sử của Tổ Quốc Trăm Năm không nằm ở chiến thắng hay thất bại, nó là triết lý của sự khiêm tốn trước lịch sử.
Người tù trong tác phẩm dần nhận ra rằng đời người chỉ kéo dài vài chục năm, trong khi lịch sử dân tộc trải rộng qua nhiều thế kỷ. Những đam mê chính trị, những thù hận ý thức hệ và cả những đau thương của chiến tranh rồi cũng sẽ bị đặt lại trong một viễn cảnh dài hơn. Điều còn lại sau cùng chính là số phận chung của đất nước.
 
Nếu đọc theo cách ấy, Tổ Quốc Trăm Năm là một suy tưởng hậu chiến về khả năng vượt qua những cắt chia lịch sử. Cuốn sách không kêu gọi lãng quên quá khứ. Trái lại, nó yêu cầu con người phải nhớ. Nhớ như một ký ức hướng đến sự thấu hiểu thay vì tiếp tục nuôi dưỡng hận thù.
Trong một thế kỷ Việt Nam liên tục bị chi phối bởi chiến tranh, cách mạng và đối kháng ý thức hệ, khái niệm “Tổ Quốc Trăm Năm” như một lời nhắc nhở rằng mọi hệ thống chính trị đều hữu hạn, trong khi dân tộc luôn lớn hơn bất kỳ chủ nghĩa nào nhân danh nó. Chính ở điểm ấy, cuốn sách vượt khỏi phạm vi của một chứng từ lịch sử để trở thành một suy tư về ý nghĩa của lịch sử đối với con người Việt Nam thời hậu chiến.
           ‘Có thể nói nội dung “địch – ta”, Hảo ngày mỗi thấm nhuần thêm sâu sắc. Nó bổ sung cho quan niệm “Tổ quốc Trăm năm” của anh một bề thế mang tính lịch sử mà anh có thể tin tưởng, hay nghi ngờ về lòng yêu nước của bất kỳ ai trên mảnh đất quê hương này. Bởi vì lòng yêu nước của một tổ quốc trăm năm hoàn toàn độc lập, không lệ thuộc chủ nghĩa hay ý thức hệ. Chủ nghĩa hay ý thức hệ chỉ có giá trị nhất thời, gắn liền với vinh quang hay nhục nhã bởi chiến thắng hoặc thất bại, trong khi ý thức Tổ quốc Trăm năm xuất phát từ nỗi xót xa đau khổ của bi kịch lịch sử dân tộc. Nó thuần túy tình yêu thương gắn bó một quá khứ lịch sử với truyền thống bướng bỉnh cố chấp, lệ thuộc một cách đau đớn vì bản chất địa chính trị của đất nước mình. Đời người chỉ một trăm năm, tổ quốc trăm năm vốn nôm na ý thức dân tộc dành cho bất kỳ ai chôn nhau cắt rốn trên mảnh đất quê hương này. Nó vun đắp quyết tâm thay đổi cái nhìn truyền thống để vượt khỏi sự nô lệ truyền thống qua sự biện minh rằng đất nước chúng ta “không thể khác được những gì mà lịch sử bao đời dạy bảo.” Kẻ nào nhìn thấy sự nô lệ quan điểm lịch sử vào truyền thống địa chính trị, khao khát sự cải cách thay đổi đất nước, kẻ ấy đang hiện thực ý thức tổ quốc trăm năm.’ (Tổ Quốc Trăm Năm, Chương 16)
 
Vô tình không hẹn mà Lê Lạc Giao gặp gỡ một số nhà tư tưởng lớn của thế kỷ 20 trong thái độ đối với lịch sử. Ở cuối đời, Solzhenitsyn cũng đi từ việc chống đối chế độ Xô Viết đến câu hỏi rộng hơn về số phận nước Nga. Milan Kundera đi từ biến cố 1968 đến ký ức của dân tộc Tiệp, và Václav Havel đi từ nhà tù đến trách nhiệm đạo đức của công dân trong lịch sử. Nhà văn Lê Lạc Giao cũng chia sẻ một thao thức tương tự. Làm thế nào để không biến lịch sử thành tài sản riêng của một phe chiến thắng hay một phe thất bại, mà trả nó lại cho dân tộc trong toàn bộ chiều dài sử lịch.
 
Kết
   “Tổ Quốc Trăm Năm” là một cuốn tiểu thuyết với nhiều suy tư sâu sắc qua lời kể chuyện sống động và khách quan. Nếu chỉ đọc tác phẩm như một hồi ký tù cải tạo thì sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất của nó. Điều tác giả muốn nhấn mạnh là người Việt Nam sau 1975 phải sống với ký ức chiến tranh như thế nào?
 
Chúng ta sẽ sống bằng ký ức hay sống với ký ức?
 
Sống bằng ký ức có nghĩa là bị quá khứ chi phối mãi mãi, trong khi sống với ký ức là nhớ quá khứ nhưng không bị giam cầm trong bóng ma của quá khứ.
 
Toàn bộ hành trình của Hảo từ Long Thành cho đến ngày được thả tự do có thể xem như một hành trình đi từ sống bằng ký ức sang sống với ký ức. Đây là câu chuyện từ một thế hệ trải qua bao nhiêu hệ lụy của tù đày cải tạo đang cố gắng tìm một ngôn ngữ mới để nói về cuộc chiến Việt Nam. Giá trị của “Tổ Quốc Trăm Năm” vì thế không chỉ nằm ở phương diện hồi ký tù cải tạo nhưng chúng ta nên nhìn tác phẩm như một văn bản phản ảnh tiến trình tái cấu trúc ký ức của cộng đồng người Việt sau năm 1975.
 
Trong ý nghĩa ấy, cuốn sách đứng ở giao điểm giữa văn học chứng nhân, hồi ký chính trị và suy tưởng về căn tính dân tộc. Nó đặt ra một câu hỏi vẫn còn nguyên tính thời sự đối với nhiều thế hệ người Việt. Một cộng đồng từng bị chia cắt bởi chiến tranh và ý thức hệ sẽ phải đối diện với ký ức lịch sử của mình như thế nào để không tiếp tục trở thành tù nhân của chính quá khứ ấy.
Có lẽ câu kết của cuốn sách cũng là câu kết thích hợp nhất cho toàn bộ hành trình ấy. Con người có thể có nhiều quê hương trong đời, nhưng chỉ có một Tổ quốc. Tổ Quốc Trăm Năm. Tôi cho rằng hành trình đi từ nhà tù đến nhận thức này là ý nghĩa sâu xa và đáng nói nhất của tác phẩm.
Vũ Hoàng Thư
Tháng 6, 2026