PHẢN KHÁNG. TỪ TRANH, THƠ, TƯỢNG, TỚI GIẤY TRẮNG

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

 

Tranh tường ở Cape Town, Nam Phi, kêu gọi hòa bình cho Gaza.

Thế giới sẽ tuyệt vời hơn, nếu những cuộc chiến tranh bỗng nhiên biến mất, để rồi những bất đồng giữa người với người sẽ giảm nhiệt để chỉ còn là những cuộc phản kháng không làm hại ai. Lúc đó, bạn hãy hình dung, cõi này sẽ không cần tới súng đạn hay phi cơ, tàu chiến. Lúc đó, vũ khí phản kháng chỉ còn là thơ, tượng, hình vẽ... Người ta sẽ kể chuyện tiếu lâm, sẽ vẽ tranh hí họa... để chọc quê nhau, giễu cợt nhau. Lúc đó, những tờ giấy trắng và những bức tường sẽ là vũ khí tiềm năng, khi chúng ta viết chữ lên giấy và vẽ lên các bức tường.

 

Đó là những bức tường biết nói. Các họa sĩ đã biến khu phố lịch sử Bo-Kaap của Cape Town thành một cuộc triển lãm nghệ thuật công cộng nhằm thể hiện tình đoàn kết với người Palestine ở Gaza. Dự án mang tên "Tranh tường cho Gaza" (Murals for Gaza) được khởi động vào tháng 12 năm 2023 bởi cư dân địa phương Obeidullah Gierdien.

 

Hai tranh tường của Banksy ở Ukraine.Bên trái là cậu bé Ukraine vật ngã võ sư khổng lồ. Bên phải là 2 cậu bé nghịch trên xích đu là các giá súng đại bác.

Đó là những ngày cuối năm 2023, những bức tranh hiện ra trên các bức tường. Khi quân Israel dội xuống mưa bom vào Gaza, phá sập cả bệnh viện và trường học, và rồi một thị trấn từ rất xa bỗng nhiên hiện ra hàng chục bức tường biết nói: những bức tranh tường kêu gọi hòa bình cho dân tộc Palestine. Báo The Palestine Chronicle ngày 25/12/2023 kể rằng, nơi thành phố xinh đẹp Cape Town của quốc gia Nam Phi, du khách nhìn thấy hàng chục bức tranh tường ủng hộ Palestine tại khu vực Bo-Kaap đẹp như tranh ở Cape Town, nơi xa Gaza tới 7,600 kilometers.

Nằm trên một ngọn đồi nhìn ra Cape Town, khu vực Bo-Kaap đầy thơ mộng là một trong những khu phố được chụp ảnh nhiều nhất thành phố. Với những ngôi nhà đầy màu sắc và những con đường lát đá cuội, khu phố lịch sử này thường xuyên đón tiếp du khách từ khắp nơi trên thế giới. Và trong những tuần lễ cuối năm 2023, du khách tới đây, nhìn hướng nào, cũng thấy các bức tranh tường và tác phẩm nghệ thuật ủng hộ Palestine trang trí trên tường nhà.

 

 Các bài thơ không ghi tên tác giả dán ở cột đèn, thềm đá vào chùa trong những cuộc biều tình ở TQ năm 2022.

Mô tả đây là "một hình thức biểu tình khác" thể hiện sự đoàn kết với cuộc đấu tranh của người Palestine, chàng trai trở thành nhà tổ chức Obeidullah Gierdien cho biết "du khách sẽ vô tình bắt gặp những bức tranh tường này trong ảnh của họ". Gierdien, 25 tuổi, cho biết anh có động lực để làm điều gì đó có thể lưu giữ, “Cờ có thể rách và phai màu, người dân biểu tình tuần hành, nhưng bạn chỉ có thể tuần hành trong một khoảng thời gian nhất định, trong khi một bức tranh tường chỉ có thể bị phá hủy khi có người chủ động phá hủy nó, ngoài ra, một bức tranh tường sẽ tồn tại mãi mãi.”

Gierdien lớn lên ở Bo-Kaap, một khu vực trước đây bị phân biệt chủng tộc có từ thời kỳ nô lệ ở Nam Phi, nơi mà vào một thời điểm nào đó, người ta cho rằng nơi này đã trở thành nơi định cư cho những nô lệ được giải phóng ban đầu được đưa đến từ Malaysia, Indonesia và các vùng khác của Châu Phi. Cuối cùng, nơi này được gọi là khu phố “Malay”, một cách phân loại theo chế độ apartheid dành cho người Hồi giáo Cape.

Trong những năm qua, cư dân đã phải vật lộn với sự xâm lấn của quá trình đô thị hóa và Gierdien nói rằng anh đồng cảm với cuộc đấu tranh của người Palestine về “sự chiếm đóng bất hợp pháp” của quân lực Israel trên lãnh thổ có từ cả ngàn năm của dân Palestine. “Bo-Kaap có một lịch sử phong phú và tôi cảm thấy tổ tiên của tôi (những người phải đối mặt với sự áp bức) chắc chắn sẽ đứng về phía Palestine, vì vậy tôi chủ động tham gia cùng họ,” anh nói.

 

Pho tượng Trump và Epstein dựng lên

ở thủ đô Hoa Kỳ ngày 23/9/2025.

 

Là một y tá hành nghề, Gierdien nói: "Tôi chưa bao giờ chứng kiến thương tích do phốt pho trắng [do bom hóa học] gây ra" hay những thương tích hay sự tàn phá mà lực lượng Israel gây ra ở Gaza. "Vì vậy, điều đó khiến tôi cảm thấy mình thật nhỏ bé, (tôi cảm thấy) mình cần phải cho họ thấy chúng tôi ủng hộ người Palestine."

Sau khi có lời kêu gọi các nghệ sĩ và tình nguyện viên tham gia chiến dịch "Vẽ tranh tường vì Gaza", Gierdien cho biết anh đã nhận được rất nhiều yêu cầu. Chỉ trong vài tuần lễ, khoảng 50 bức tranh tường với nhiều kích thước và kiểu dáng khác nhau được treo trên tường nhà của người dân, cùng với lá cờ Palestine tung bay trên nhiều mái nhà. Hàng chục bức tranh tường đã được vẽ trên tường nhà của cư dân, kết hợp các biểu tượng của Palestine như cờ, cành ô liu và dưa hấu, cũng như hình ảnh mô tả nỗi thống khổ của người Palestine ở Gaza. Một bức tranh tường bao gồm dòng thời gian lịch sử, kể chi tiết về lịch sử của cuộc xung đột từ "Sự ra đời của chủ nghĩa phục quốc Do Thái" cho đến ngày nay.

 

Bạn có thể xem bản tin trên video dài 1:52 phút:

https://www.youtube.com/watch?v=uMt0su1N7wE

 

Tuy nhiên, nổi bật nhất trong hai thập niên qua về nghệ thuật tranh tường để phản kháng là Banksy, một họa sĩ bí ẩn người Anh và tranh của anh đã xuất hiện nhiều nơi trên thế giới, kể cả tại Ukraine khi nơi này hứng chịu mưa bom của Nga. Banksy là một họa sĩ phản chiến nhiệt tình. Các tác phẩm đầu tay của Banksy, từ năm 2000 đến năm 2003, được thực hiện trong thời kỳ căng thẳng leo thang ở Anh, khi chính phủ Hoa Kỳ bắt đầu công khai vạch ra nền tảng cho một cuộc xâm lược Iraq với sự hỗ trợ của các đồng minh chủ chốt. Cuộc chiến này đã gây ra tranh cãi dữ dội trong cộng đồng dân sự và quân sự Anh.

Thông qua các tác phẩm của mình, Banksy hướng đến công chúng, hy vọng khơi dậy một phản ứng thách thức những chính trị gia mô tả chiến tranh theo hướng tích cực, cố gắng biện minh cho giá trị của nó như một phương tiện cần thiết cho hòa bình. Banksy cũng chỉ trích mạnh mẽ việc bình thường hóa và thương mại hóa chiến tranh - cách mà chúng ta gạt bỏ mọi hậu quả tồi tệ và thay vào đó coi nó như một trò chơi chiến tranh.

Banksy là một nghệ sĩ đường phố, với bút danh chưa được xác nhận, và danh tính thật vẫn là chủ đề của nhiều suy đoán. Nghệ thuật đường phố châm biếm và những câu nói dí dỏm mang tính lật đổ của anh kết hợp hài hước đen tối với graffiti được thực hiện bằng kỹ thuật vẽ khuôn mẫu đặc trưng. Các họa phẩm bình luận chính trị và xã hội của anh đã xuất hiện trên đường phố, tường và cầu nhiều nơi trên thế giới. Các họa phẩm trên tường của anh bắt nguồn từ bối cảnh underground ở thành phố Bristol của Anh, nơi có sự hợp tác giữa các nghệ sĩ và nhạc sĩ. Banksy nói rằng anh được truyền cảm hứng từ 3D, một nghệ sĩ vẽ graffiti lên tường và là thành viên sáng lập của nhóm nhạc Massive Attack.

Banksy trưng bày tác phẩm của mình trên các bề mặt công cộng như tường và các đạo cụ vật lý tự dựng. Anh không còn bán ảnh hoặc bản sao các tác phẩm graffiti đường phố của mình nữa, nhưng các "tác phẩm sắp đặt" công cộng của anh thường xuyên được bán lại, thường bằng cách tháo dỡ bức tường nơi chúng được vẽ. Phần lớn tác phẩm của anh có thể được phân loại là nghệ thuật tạm thời. Một số ít tác phẩm của ông được bán chính thức, không công khai, thông qua một công ty do anh thành lập có tên là Pest Control. Banksy cũng đạo diễn và đóng vai chính trong bộ phim tài liệu Exit Through the Gift Shop, ra mắt tại Liên hoan phim Sundance năm 2010. Vào tháng 1 năm 2011, bộ phim được đề cử Giải Oscar cho Phim tài liệu hay nhất. Banksy đã nhận giải Nhân vật Webby của năm tại Giải thưởng Webby năm 2014. Bạn có thể vào mạng Amazon mua tranh in của Banksy.

 

Pho tượng Nữ Thần Tự Do bị bàn tay đấm bẹp dựng lên tháng 6/2025

để phản đối Trump siết quyền tự do.

 

Thế rồi một hôm, quân Nga tổng xâm lược đất nước Ukraine, và Banksy lặng lẽ bước vào nơi lửa đạn để vẽ. Vào tháng 11 năm 2022, Banksy đã đăng lên mạng xã hội hình ảnh một bức tranh tường trên mặt bên của một tòa nhà bị hư hại tại thị trấn Borodianka, dường như để xác nhận chuyến thăm Ukraine sau cuộc xâm lược của Nga. Anh cũng đã tạo ra sáu bức tranh tường ở Kyiv, Irpin, Hostomel và Horenka. Một trong những bức tranh anh thực hiện ở Borodianka là hình ảnh Tổng thống Nga Vladimir Putin đang bị một thiếu niên thực hiện một cú ném judo. Hình ảnh này sau đó đã được chuyển thể thành một con tem ở Ukraine.

Các bức tranh tường của Banksy làm thế giới chú ý thêm về cuộc kháng chiến chống Nga ở Ukraine. Bạn hãy hình dung rằng, bạn xem một số bức tranh của Banksy vẽ trên các bức tường Ukraine, và sau đó, bạn đọc thơ của Borys Humenyuk, một chiến binh Ukraine kể về cuộc chiến của họ, thực sự kéo dài từ năm 2014 tới giờ, khi quân Nga chiếm Donbass ở Miền Đông Ukraine. Than ôi, thế giới chưa bao giờ bình yên.

Bài thơ “Di chúc” của Borys Humenyuk, bản tiếng Anh do Oksana Maksymchuk và Max Rosochinsky dịch, kể về chuyện anh đào chiến hào, mở đầu như sau:

Hôm nay chúng tôi lại đào đất

Mảnh đất Donetsk đáng ghét này

Mảnh đất hóa đá, cũ kỹ này

Chúng tôi chen chúc trong đó

Chúng tôi ẩn náu trong đó

Vẫn còn sống.

Và trong một khổ thơ cuối bài, nhà thơ viết: “Ngày mai chúng tôi sẽ chết / Có thể một số người trong chúng tôi / Có thể tất cả chúng tôi.”

Và rồi nhà thơ chiến binh Humenyuk dặn dò những người dân làng mà đơn vị anh bảo vệ: “Đừng nhặt xác chúng tôi từ cánh đồng / Đừng cố gắng ghép chúng tôi lại với nhau / Để tưởng nhớ chúng tôi, hãy ăn lúa mì từ cánh đồng / Nơi chúng tôi đã hy sinh.”

Thế rồi tới những tờ giấy trắng được đưa lên cao để phản kháng ở Trung Quốc, nơi như dường muôn đời là có phản kháng và không ngừng đàn áp. Chúng ta muốn nói chuyện gần đây là năm 2022. Đó là vụ hỏa hoạn Urumqi năm 2022, Wikipedia gọi là “2022 Urumqi fire” -- vụ hỏa hoạn xảy ra tại một khu chung cư cao tầng ở Urumqi, Tân Cương (Xinjiang), Trung Quốc vào ngày 24 tháng 11 năm 2022, thời kỳ Trung Quốc đang phong tỏa toàn quốc để chống dịch.

Lúc đó 10 người đã chết và 9 người khác bị thương vì trận cháy. Các nhà báo và dư luận đã đặt ra câu hỏi khi việc thực thi nghiêm ngặt chính sách Zero-COVID của Trung Quốc có nghĩa là người dân không thể rời khỏi nhà hoặc can thiệp vào nỗ lực của lính cứu hỏa, một tuyên bố mà chính quyền đã bác bỏ. Một tuần trước đó, một vụ cháy nhà máy lớn ở An Dương đã khiến 38 người chết. Vụ hỏa hoạn này được các nhà quan sát coi là nguyên nhân gây ra cuộc biểu tình ở một số thành phố lớn khắp Trung Quốc trong những ngày sau đó, với mục đích là chấm dứt chính sách Zero-COVID.

Một loạt các cuộc biểu tình chống phong tỏa COVID-19 đã bắt đầu ở Trung Quốc đại lục từ đầu tháng 11 năm 2022. Sự kiện còn được gọi với tên khác không chính thức là Biểu tình giấy trắng (Bạch chỉ kháng nghị), hoặc Cách mạng giấy trắng (Bạch chỉ cách mạng). Các cuộc biểu tình bắt đầu xuất hiện nhằm đáp trả lại các biện pháp mà chính phủ Trung Quốc thực hiện để ngăn chặn sự lây lan của COVID-19 tại quốc gia này, bao gồm cả việc thực hiện chính sách Zero-COVID. Sự bất bình đối với chính sách này đã gia tăng kể từ khi bắt đầu xảy ra đại dịch, khiến nhiều người phải ở nhà không có việc làm và không thể mua nhu yếu phẩm hằng ngày.

Thiền sư cư sĩ Sensei Alex Kakuyo giải thích rằng biểu tình

phải giữ Chánh ngữ và bất hại. (Ảnh: Buddhist Door Global)

 

Tính đến ngày 28 tháng 11/2022, phong trào này đã lan rộng ra ít nhất 19 tỉnh của Trung Quốc, với đám đông tập trung ở nhiều thành phố lớn, bắt đầu từ Nam Kinh và Thượng Hải, tiếp theo là Bắc Kinh, Quảng Châu, Phúc Châu, Thẩm Dương, Cáp Nhĩ Tân, Trường Xuân, Trùng Khánh, Thành Đô, Lan Châu, Tây An, Vũ Hán, Trịnh Châu, Đại Lý, Trường Sa, Urumqi, Phật Sơn và những nơi khác, ít nhất sinh viên 91 trường cao đẳng và đại học đã xuất hiện các cuộc biểu tình. Đã có nhiều trường hợp ghi nhận những người biểu tình bị đánh đập và bị xịt hơi cay trước khi bị giam giữ.

Nhiều bản tin và bài viết bằng tiếng Anh đã ghi nhận về các nhà thơ tham dự phản kháng.  Lúc đó, đột ngột gia tăng nhanh chóng của các khẩu hiệu, bài thơ, bài luận, bài hát và tác phẩm nghệ thuật phản đối, hầu hết được sáng tác bởi người dân thường và sinh viên đại học từ Trung Quốc và trên toàn thế giới. Hầu hết các bài thơ đều không ghi tên tác giả. Thơ viết lên giấy rồi treo nơi cột đèn ngoài phố, tượng đá sân chùa. Lúc đó, cuộc biểu tình trên đường Urumchi ở Thượng Hải có lẽ là nổi bật nhất. Điều này có lẽ phản ánh tầm quan trọng mang tính biểu tượng của Thượng Hải trong địa chính trị của đất nước TQ. Có thể nói, cuộc biểu tình ở Thượng Hải là một trong những cuộc biểu tình nhạy cảm nhất về mặt chính trị, khi một số người biểu tình yêu cầu Tập Cận Bình từ chức và chấm dứt chế độ độc đảng ở Trung Quốc. Những người biểu tình ở Thượng Hải đã tạo nên mối liên hệ giữa những đau khổ của người dân ở hai thành phố: Thượng Hải và Urumchi. Đêm ngày 26 tháng 11/2022, một tờ giấy khổ A4 được dán trên biển báo đường Urumchi, trên đó có một bài thơ viết tay bốn dòng, không có tựa đề:

Bạn bè ở Urumchi

Tôi yêu các bạn

Cũng như tôi yêu con đường này

và mọi người trong gia đình tôi.

Bất kể những người biểu tình có biết về những gì đã xảy ra ở Tân Cương trong sáu năm qua hay không, vụ hỏa hoạn ở Urumchi đã trở thành một điểm tập hợp để họ công khai bày tỏ sự đoàn kết liên thành phố và liên sắc tộc giữa Thượng Hải và Urumchi, giữa người Hán chiếm đa số và người Duy Ngô Nhĩ thiểu số. Mặc dù bài thơ đã bị gỡ xuống khỏi biển báo giao thông không lâu sau khi được treo lên, bức ảnh đã được tải lên mạng xã hội và lan truyền trên Internet, tiếp tục hành trình cuộc đời của bài thơ trong các cuộc biểu tình trên toàn quốc và toàn cầu sau đó.

Thế rồi, khi viết chữ bị cấm, những người biểu tình chọn cách duy nhất lúc đó: cầm tờ giấy trắng đưa cao lên và bước đi giữa phố. Cầm một tờ giấy A4 trắng là một biểu tượng mạnh mẽ của sự phản đối chính sách kiểm duyệt chính trị và văn hóa của Trung Quốc trong các sự kiện lúc đó. Giấy trắng cũng đã được sử dụng để viết khẩu hiệu và thơ phản đối. Những bài thơ này thường được viết tay và ẩn danh, thể hiện bản chất tự phát nhưng nhạy cảm của hành động và sự gần gũi của những người biểu tình, đồng thời đại diện cho vô số người dân bình thường mà họ đại diện. Bài thơ sau đây, có tựa đề 'Tuổi trẻ giấy trắng', đưa ra lời biện minh cho việc sử dụng giấy trắng trong các cuộc biểu tình này:

 

Tuổi trẻ giấy trắng

 

Tôi đang cầm một tờ giấy trắng.

Họ nói tôi đang cầm súng.

Tôi đang đứng ở quảng trường trường học.

Họ nói tôi đến từ nước ngoài.

Tôi chỉ là một người bình thường nhỏ nhoi.

Họ nói tôi là một tên phản cách mạng gộc.

Tôi đang cầm một tờ giấy trắng.

Mỗi tờ giấy đều có quyền được để trống.

 

Sinh viên từ hơn hàng chục đại học Trung Quốc và nhiều đại học quốc tế đã tham gia biểu tình. Thơ phản đối đã được sử dụng để chiêu mộ người tham gia và kêu gọi sự ủng hộ của người ngoài cuộc. Bài thơ sau đây lần đầu tiên xuất hiện tại Đại học Truyền thông Trung Quốc, Nam Kinh (Communication University of China, Nanjing):

Nếu bạn không muốn dẫn đầu, hãy đi theo đám đông.

Nếu bạn không muốn đi theo đám đông, hãy đứng bên lề đường.

Nếu bạn không muốn đứng bên lề đường, hãy lên tiếng ủng hộ trên mạng.

Nếu bạn không thể làm bất kỳ điều gì như trên, hãy nhắm mắt lại trong im lặng,

ngồi xuống và tận hưởng những quyền mà chúng tôi đã đấu tranh cho bạn.

Nhưng xin đừng giả vờ không thấy, hay thậm chí chế giễu chúng tôi.

Ánh mặt trời mà chúng tôi đang đấu tranh cho thuộc về tôi, và bạn.

— Tại Đại học Truyền thông Trung Quốc, Nam Kinh (Communication University of China, Nanjing)

Bài thơ sau đây lần đầu tiên được nhìn thấy tại Đại học Khoa học Chính trị và Luật Tây Bắc (Northwest University of Political Science and Law) ở Tây An, nơi một sinh viên cầm tấm biển tại một trạm xét nghiệm PCR địa phương. Bài thơ sau đó đã được trích dẫn trong một số buổi thắp nến cầu nguyện bên ngoài Trung Quốc. Bài thơ nhấn mạnh đến cái giá phải trả to lớn về mặt con người của chính sách đại dịch nghiêm ngặt của Trung Quốc, đặc biệt mạnh mẽ. Bài thơ không có tựa đề:

Nếu chúng ta bỏ cuộc hôm nay, chúng ta sẽ thua vào ngày mai.

Nếu chúng ta nhắm mắt làm ngơ trước mọi thứ, chúng ta sẽ chẳng còn gì.

Nếu chúng ta im lặng, sẽ không ai nghe thấy tiếng nói của chúng ta.

Chúng ta có thể ăn, nói, xuống tầng dưới mua sắm và có chính kiến riêng.

Chúng ta là những sinh vật biết suy nghĩ với tâm hồn tự do.

Chúng ta không nên bị đối xử như những con vật bị nhốt hay những con chim bị xiềng xích.

Cuộc sống của chúng ta nên là một bầu trời rộng lớn hay một biển cả bao la

chứ không phải một cánh cửa bị khóa hay một cửa sổ bị bịt kín.

Và rồi những cuộc phản kháng ở Hoa Kỳ. Khi Tổng thống Donald Trump đang chuẩn bị phát biểu tại Liên Hợp Quốc ở Thành phố New York vào thứ Ba, ngày 23/9/2025, một bức tượng của Trump đã xuất hiện một cách bí ẩn tại National Mall ở thủ đô Washington, DC. Tác phẩm điêu khắc cao 3,6 mét này mô tả vị tổng thống đang nắm tay nhà tài chính quá cố và cũng là tội phạm tình dục bị kết án Jeffrey Epstein, mỗi người nhìn nhau và mỉm cười. Cả hai đều được thể hiện đang giữ thăng bằng trên một chân, ở giữa một tư thế mà những người sáng tạo ra tác phẩm mô tả là một điệu nhảy. Trên một trong ba tấm bảng được gắn trên bệ tác phẩm, được sơn giống như đá cẩm thạch, có dòng chữ: "Chúng tôi tôn vinh mối quan hệ lâu dài giữa Tổng thống Donald J. Trump và 'người bạn thân nhất' Jeffrey Epstein."

Một nhóm có tên là Dự án Bắt tay Bí mật (Secret Handshake Project) tự nhận đã thực hiện tác phẩm nghệ thuật phản đối bất ngờ này, đây là tác phẩm nghệ thuật phản đối Trump thứ ba xuất hiện tại thủ đô kể từ tháng 6/2025. Nhóm này cũng đã dựng nên tác phẩm được gọi là "Được Nhà độc tài chấp thuận" ("Dictator Approved"), một tác phẩm điêu khắc cao 2,4 mét hình bàn tay đang đè bẹp vương miện của Tượng Nữ thần Tự do trong khi giơ ngón tay cái lên; và tác phẩm sắp đặt đa phương tiện "Tượng TV Vàng" (Gold TV statue), trong đó một chiếc TV vàng chiếu hình ảnh Trump đang khiêu vũ, bao gồm cả với Epstein.

"Chúng tôi là một nhóm rất nhỏ những công dân đang sử dụng nghệ thuật, sự mỉa mai và hài hước để thể hiện bình luận xã hội và khơi mào các cuộc thảo luận chính trị tại các không gian công cộng", nhóm này cho biết trong một tuyên bố ngày 23/9/2025 với USA TODAY.

Tới đây, bạn sẽ gặp một số câu hỏi: Phật tử phải là bất bạo động kể cả khi phản kháng, bạn phải làm gì khi tin rằng chính sách của Tổng Thống Trump hiện nay đang gây thiệt hại cho người nghèo, người bệnh... Một Thiền sư cư sĩ theo truyền thống Nhật Bản Sensei Alex Kakuyo đã giải thích trong bài "How to Be a Buddhist Protester" (Thế nào là một Phật tử phản kháng) đăng trên báo Buddhist Door Global ngày 2 tháng 6/2020. Chữ "Sensei" tương đương trong tiếng Việt là "Thầy."

Alex Kakuyo là một Thiền sư cư sĩ, dạy Thiền theo khuynh hướng Zen và hơi thở. Thầy là một cựu lính Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ, đã phục vụ ở cả Iraq và Afghanistan trước khi tìm thấy Phật Pháp qua một loạt những tai nạn may mắn. Thầy có bằng Cử nhân Triết học của Đại học Wabash và bây giờ sự nghiệp cả đời của thầy là giúp học viên thu hẹp khoảng cách giữa hữu hạn và vô hạn. Sensei Alex Kakuyo là tác giả của cuốn sách "Perfectly Ordinary: Buddhist Teachings for Everyday Life" (Bình thường một cách tuyệt hảo: Phật pháp cho đời sống thường ngày). Nhà sư cũng có hai tác phẩm khác về Thiền đã xuất bản. Sách và các bài viết khác của Thầy có thể được tìm thấy trên trang web: The Same Old Zen (https://sameoldzen.blogspot.com/). Vị này có trú xứ ở Indiana.

 

Thầy Kakuyo viết: “Những khẩu hiệu được hô vang có thể không phù hợp với Chánh Ngữ. Và việc tham gia cũng tiềm ẩn nguy cơ cao bị tổn hại thân thể. Tuy nhiên, càng thực hành, tôi càng nhận ra rằng phản kháng cũng là một phần trong quá trình tu tập Phật giáo, không kém gì thiền định. Suy cho cùng, làm sao tôi có thể tụng niệm ca ngợi Quán Thế Âm nếu tôi không dùng thân mình để mang lòng từ bi của Ngài đến với thế gian? Làm sao tôi có thể lạy Phật trên bàn thờ nếu tôi không bảo vệ Đức Phật đang bị còng tay giữa đường?

... Chánh Ngữ là một nguyên lý quan trọng của Bát Chánh Đạo. Người ta sẽ ngạc nhiên về sức mạnh của một lời nói tử tế. Chỉ cần nói với ai đó, ‘Xin chào, cảm ơn vì đã đến đây’, cũng có thể làm bừng sáng cả ngày của họ. Và nếu ai đó bị thương, chúng ta có thể nhắc họ hít thở chậm rãi, sâu (để làm chậm nhịp tim) trong khi cảm ơn họ vì sự chăm chỉ của họ. Điều này giúp họ giữ bình tĩnh trong khi các bác sĩ điều trị.... Việc cúng dường thức ăn và thuốc men là một truyền thống lâu đời trong Phật giáo. Và một trong những cách dễ nhất để giúp đỡ trong cuộc biểu tình là cung cấp hỗ trợ vật chất cho các nhân viên y tế và ban tổ chức tại hiện trường... Một việc tôi đã làm gần đây là chất đầy các chai nước và thanh kẹo granola vào ba lô của mình rồi trực tiếp trao cho những người biểu tình...” (Sensei Alex Kakuyo: How to Be a Buddhist Protester - Buddhist Door Global)

Dĩ nhiên là bạn có quyền biểu tình theo hai phía nghịch nhau – dù Dân Chủ hay Cộng Hòa – nhưng nhớ luôn luôn giữ Chánh Ngữ, nhớ nói lời êm dịu, và phải giữ tâm-khẩu-ý bất hại, không làm tổn thương bất kỳ ai. Nhớ mang các chai nước và kẹo trong ba lô để cúng dường người biểu tình. Nếu bạn chỉ muốn ngồi nhà thì cũng được: lúc đó, trang giấy trắng sẽ nhắc cho bạn những bài thơ chưa kịp viết ra vì muốn làm đẹp cho cõi này.

PTH

 

  

NHÀ VĂN DOÃN QUỐC SỸ ĐÃ RA ĐI

nguyễnxuânthiệp & bạn hữu

 

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Đinh Cường vẽ

 

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã ra đi. Ông từ giã cõi đời ngày 14 tháng 10.2025, đi về phía mây trắng. Thọ 103 tuổi. Tin trên khiến lòng Nguyễn này xiết bao thương cảm. Một cây đại thụ vừa rời khỏi đại ngàn. Nhiều người đã bày tỏ cảm nghĩ.  Từ những người đồng thời có mối thâm giao với nhà văn đến các tác giả trẻ tuổi hơn, tất cả đều tỏ lòng tiếc thương sâu sắc.
 
Nhà bình luận NGÔ NHÂN DỤNG (tức nhà thơ Đỗ Quý Toàn) viết trong bài "Doãn Quốc Sỹ - Thế Đấy!" đưa ra nhận định:
"Doãn Quốc Sỹ hầu như bẩm sinh đã mang sẵn một cái tâm kiên cố khó bị lay động vì hoàn cảnh. Ông có phước mang sẵn tấm lòng trống trơn, không cần phải cố gắng. Trong cuộc sống hàng ngày không biết ông tọa thiền lúc nào. Doãn Quốc Sỹ không báo trước khi ngồi xuống: “Tôi tập thiền đây;” hay là khi đứng dậy “Tôi ngồi thiền xong rồi.” Mỗi giờ phút trong đời sống của ông thể hiện một quá trình thiền tập. Đi, đứng, nằm, ngồi, mặc áo, cởi dép, uống nước, nói năng, hầu như lúc nào ông cũng làm chủ thân và tâm. Đối cảnh, đứng trước cảnh ngộ biến đổi cách nào ông cũng có thể thốt lên một câu: “Thế Đấy!” Người mang tánh bẩm sinh như vậy chắc phải đã tu nhiều kiếp trước! Cha mẹ sanh ra đã truyền cho hạt giống tốt, tự nhiên không nuôi lòng tham lam quá độ, không nổi cơn giận dữ dễ dàng. Khi biết suy nghĩ thì tự thấy mình chỉ là một tập hợp tạm thời và ngắn hạn của ngũ uẩn, như tất cả mọi chúng sinh, nhờ thế không đeo một Cái Ta quá nặng trong đầu. Dứt trừ nhân ngã. Dừng hết tham sân."
 
Nhà thơ TRẦN MỘNG TÚ trong bài "Chiếc Chiếu Hoa Cạp Điều Và Tôi" ghi nhận:
“Khi qua tuổi lên 10, bước vào trung học, xen kẽ với những sách dịch từ những tác phẩm ngoại ngữ nổi tiếng như “Chiến Tranh và Hòa Bình,” “Đỉnh Gió Hú,” “Giã Từ Vũ Khí,” “Anh Em Nhà Karamazov”… thì những tác phẩm của nhà văn Doãn Quốc Sỹ là những cuốn sách luôn luôn cha mẹ tôi tìm thấy trên giường, trên ghế, trên kệ, trên bàn ăn, trên bàn học của tôi và đôi khi trong bếp. Những tác phẩm này đã đóng vai trò “phụ thân thứ hai” trong đời sống trưởng thành của tôi. Những trang sách văn chương trong sáng, trung hậu đã dạy tôi những điều nhân nghĩa, ngay thẳng và đạo làm người. Tôi chắc chắn là những ai đã từng đọc Doãn Quốc Sỹ cũng được hưởng cái tinh thần đạo đức trong từng câu văn của tác giả. Tôi không may mắn là học trò trực tiếp của thầy Sỹ, nhưng tôi là học trò trong mỗi tác phẩm của nhà văn Doãn Quốc Sỹ."
 
Bạn trẻ NGUYỄN PHƯỚC NGUYÊN ghi nhận.
hắn vẫn thương nhất Dòng Sông Định Mệnh của ông.
mười chương ngắn về tình yêu của Thiệu và Yến.
mỗi chương là một thay đổi của thời cuộc, của đời sống, của trưởng thành tâm hồn, của nhịp đập con tim mà ông đã thật tài tình phản ảnh và ẩn dụ vào ví von của một dòng sông ở vài câu cuối của từng chương.
 
Nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã ra đi.
Kẻ này cũng xin đốt một nhánh hương tưởng niệm ông. Ông đã ra đi nhưng nền văn học nước nhà mãi mãi ghi dấu chân ông. Cầu mong ông an nghỉ.
NXT & BẠN HỮU

 

  

BÀI CA. NHỮNG GIỌT MƯA

nguyễnxuânthiệp

 

Tranh Đinh Trường Chinh

 

tháng tám. mùa thunderstorm

cơn giông

và mặt trăng

trên đồng cỏ

đôi khi chợt hiện

màu tím của hoa sage

mưa thu

đêm nay. về dưới bầu trời. ướt sũng

này em

dẫu cho thời gian

trở giấc

đau mùa lá

và hoàng hôn. trên khung kính. rạn vỡ môi người

thì. em ơi. hãy lắng nghe

bài ca của những giọt mưa

như ngày nào. đưa em vào giấc ngủ

và cơn mơ

 

đêm nay

anh sẽ không viết những câu thơ buồn

gửi em

như thời xa cách

đêm nay

mưa về. trên đồng cỏ

mặt trăng

màu hoa sage

trong tiếng mưa. rơi

những giọt mưa

những giọt mưa

về lại. con đường lát đá hồng

của khu phố cổ

ở DC

thấy anh và em. ngồi trong cà phê starbucks

tiệm sách barnes & noble

ly capuccino

mắt cười

em đến. đồng hồ điểm giờ hẹn

và như thế

những giọt mưa

hát cho em nghe

một khúc hát xưa

hay đọc. bài thơ vui. anh đã viết

về cây của đất và hoa của trời

và như thế

bài ca những giọt mưa

ôi. bài ca của những giọt mưa

NXT

tháng tám 2006

  

ĐÓA HỒNG CHO MẸ

bóng ngoại chờ…

Duyên

 

Đóa hồng cho mẹ, acrylic on canvas, tranh duyên, 11, 2020.

 

con cài bông hoa trắng

dành cho mẹ đóa hồng

mẹ nhớ gài lên ngực

ngoại chờ bên kia sông…*

 

tiễn mẹ đi…

ai khóc, qua bài thơ ngắn đó

cơn đau tim và nỗi sợ

đem mẹ đi. một mình. lặng lẽ…

“ngày covid”** lạnh lùng

không ai được gần ai

nhà thương lạ nào

không con cháu được kề bên…

 

đọc bài thơ cho cô hàng hoa

 

qua điện thoại. cả hai cùng khóc…

“em hiểu rồi…

mai được phép đem hoa vào sớm

em sẽ gài đóa hồng đỏ lên bâu áo cho bà, chị nhé  ”***

 

và như thế

ai đã tiễn mẹ đi…

với một đóa hồng

về miền vĩnh cửu

thấp thoáng bóng

ngoại. chờ. bên kia sông.*

 

duyên

Vu Lan nhớ mẹ

08.31.2025

 

* Bông hồng cho mẹ, thơ Đỗ Hồng Ngọc.

**”ngày covid” cả thế giới im lặng, sợ hãi, bất an. Nhà thương không cho phép thân nhân tiếp xúc với người bệnh.

**** lời cô hàng hoa

 

 

thơ, từ paris đến los angles

 

Đặng Mai Lan

 

Tháng chín, mười ngày ở Los Angeles.

Bước ra đường, nắng hừng hực như một chiếc máy sấy khổng lồ hà hơi nóng thổi vào người. Giá như đó là một chiếc quạt trời mang theo những cơn gió thổi bay những nôn nóng, lo lắng trong tôi thì hay biết mấy. Mà nghĩ vậy thôi, chứ có ngọn gió nào xua tan được những âu lo.

            Nơi chốn tôi ghé đến đầu tiên ngay khi vừa xuống máy bay, rời khỏi phi trường là bệnh viện Dignity Health, một nhà thương nổi tiếng nhất nhì ở Nam Cali về phương pháp cấp cứu những cơn đột quỵ. Tôi đã ngồi thu mình trong một góc phòng, nhưng vẫn hướng mắt ra hành lang, nơi có người bác sĩ Mỹ đang giải thích với người nhà tôi về cơn nguy kịch mà anh tôi vừa trải qua. Nghe lờ mờ và chỉ đoán qua những cử chỉ, nét mặt của người bác sĩ. Nghe với những lời kinh cầu mơ hồ trong tâm thức.

             Những ngày kế tiếp, anh được xuất viện. Tôi qua nhà anh, đón anh về chơi nhà chị, nơi có chút không gian thoáng mát, không khí trong lành cho những người bệnh đang hồi sức. Nơi có niềm lạc quan là tiếng cười nói của tình ruột thịt, nhắc nhớ những ngày vui khi chúng tôi còn mẹ. Tôi chăm chút cho anh từ bát cơm, ly nước. Tôi quên hết mọi thứ chung quanh, quên hẳn những người bạn rất gần mà chỉ cần lái xe hơn một giờ là chúng tôi có thể gặp nhau, hẹn mọi người vui vầy ở quán cà phê, hay tiệm phở nào đó.

            …

            Lúc này mới là lúc tôi về lại với những riêng tư.

            Bây giờ là mấy giờ ở Paris? Cái điện thoại thông minh của tôi không cần làm phép tính cộng/trừ để biết chính xác giờ giấc hai nơi. Mở màn hình ra là thấy ngay hai hàng chữ "heure actuelle à Paris" và "heure locale". Nhưng ý niệm về thời gian chỉ thoáng qua đầu. Mấy giờ thì kệ mấy giờ. Biết để làm gì! Tôi chỉ vừa nhớ đến một bài thơ tôi đã nhận được qua mạng viber, trước giờ lên máy bay. Nhận với những dòng tin nhắn của tác giả. Bài thơ ngắn, chỉ cần quẹt ngón tay trên màn hình thêm một lần là có thể đọc đủ nguyên bản bài thơ.

            Chẳng phải bây giờ tôi mới bắt đầu đọc bài thơ ấy. Tôi đã lướt mắt trên những hàng chữ khi ngồi chờ bước lên máy bay, đọc trong lòng ghế chật hẹp, trong tiếng động cơ rì rầm đều đặn nhưng không dỗ được một giấc ngủ ngồi. Tôi đọc khi ngồi trong bệnh viện. Đọc với cái màn hình điện thoại câm vì không sóng. Chỉ là đọc với những ngón tay không biết làm gì cho qua thời gian. Tất cả thoáng qua, nhưng tôi vẫn nhớ cái cảm giác bùi ngùi khi chạm phải vế đầu của bài thơ ngắn:

 

            Bóng ngoại chờ…

         

           con cài bông hoa trắng

           dành cho mẹ đóa hồng

           mẹ nhớ gài lên ngực

           ngoại chờ bên kia sông… *

 

            tiễn mẹ đi… 

            ai khóc, qua bài thơ ngắn đó

            cơn đau tim và nỗi sợ

            đem mẹ đi. một mình. lặng lẽ…

            ngày "Covid"* lạnh lùng

            không ai được gần ai

            nhà thương lạ nào

            không con cháu được kề bên…

            đọc bài thơ cho cô hàng hoa

            qua điện thoại. cả hai cùng khóc

            “em hiểu rồi

            mai được phép đem hoa vào sớm

            em sẽ gài đóa hồng đỏ lên bâu áo cho bà. Chị nhé…”

            và như thế

            ai đã tiễn mẹ đi

            với một đóa hồng

            về miền vĩnh cửu

            thấp thoáng bóng

            ngoại. chờ. bên kia sông

 

            Vu Lan đã qua lâu lắm rồi. Tôi đã quên mất ngày Vu Lan. Bài thơ ngắn nhắc tôi nhớ đến công đức sinh thành, nhớ những bức tường và một khung cửa rộng trong một bệnh viện ở Sài Gòn. Cánh cửa mở ra, chiếc băng ca được đẩy vào. Trên băng ca là một thân thể tiều tụy với ánh mắt gần chạm cửa trăm năm đầy nỗi lo sợ, đang cố gắng ngoái nhìn những đứa con đứng bên ngoài trông theo, bịn rịn. Đó là má tôi. Có lẽ má tôi không nghĩ là bà đã phải vĩnh viễn rời xa chúng tôi ngay khi cửa khép. Và chúng tôi cũng không ngờ đó là cánh cửa cuối cùng đóng lại một đời người. Đời sống này có bao nhiêu bức tường cách ly và những cánh cửa. Nào ai biết cánh cửa nào là cánh cửa của định mệnh, nghìn trùng?

            Tôi không nhớ ngày Vu Lan, nhưng ngồi giữa những bức tường vàng của Dignity Health, tôi đã thầm thì cùng mẹ. Hãy phù hộ cho anh con, đứa con trai hiếu đễ mà má thương yêu nhất.

            “Bóng ngoại chờ…” là bài thơ Duyên gửi. Thỉnh thoảng Duyên vẫn gửi cho tôi đọc những vần thơ ngắn, hay những bức tranh thường vẽ lên những cảnh vật thơ mộng của bốn mùa. Tôi luôn trân trọng những gửi gắm, vì người tạo ra những con chữ chan chứa bao tình ấy, hẳn đã đắn đo chọn một nơi riêng tư trao gửi. Nói thế, không phải tôi là người biết nhận xét sâu sắc khi đọc thơ. Hiển nhiên vì tôi không phải là thi sĩ. Nhưng tôi tin Duyên không thích những lời hoa mỹ. Tôi tin chị yêu sự chân thành, những lời "nghĩ gì nói đó" có thể là tầm thường và đôi khi rất "khôi hài" của tôi.

            Có lần sau khi đọc một vài câu thơ của Duyên, tôi nói: tôi phục thi sĩ quá chừng, chỉ một dúm chữ mà dàn trải cả một tâm tình. Tôi lắm lời, nhiều chuyện. Tôi viết tràng giang đại hải mới đạt được những điều muốn nói. Hoặc, tôi "nhà quê" lắm, tôi chỉ cảm được những câu chữ tôi hiểu. Thơ có những chữ riêng để nói lên những tình cảm nhẹ nhàng, hay những cảm xúc dữ dội qua sự chọn lọc tài hoa của người thi sĩ. Nhưng thơ phải được viết ra bằng cảm xúc. Nếu cố gắng thì sẽ không hay, không cảm được người đọc. Đừng cố gồng tay, lên gân chữ nghĩa…  Chỉ có thế mà chúng tôi qua lại với những vần thơ ngắn.

            Bây giờ là tháng mười, mùa Vu Lan qua rồi. Tôi đã trở về nhà và đọc tiếp bài thơ có những con chữ ngắn, cụt. Ngắn vì được chia cách bằng những dấu chấm, dấu phẩy. Xem ra chúng có vẻ bị áp bức, hụt hẫng. Nhưng với tôi đó là tiếng chậm nhẹ của ngón tay nhấn xuống một phiếm đàn. Ngón tay bịn rịn chưa rời và âm thanh vang dài qua từng cảm xúc. Như "cơn đau tim và nỗi sợ, đem mẹ đi. một mình. lặng lẽ…" của Duyên.

            Má tôi mồ côi mẹ từ tấm bé nên tôi không hề biết bà ngoại mình là ai. Khi ông ngoại tục huyền, ông bác tôi đã xin má về ở với gia đình ông vì không muốn bà bị người mẹ kế ngược đãi. Chiến tranh, loạn lạc, tản cư miền này qua miền nọ cùng những mất mát, thất lạc. Má tôi không không còn nhớ rõ được khuôn mặt người mẹ của mình hay những kỷ niệm nào đó với bà ngoại để kể cho chúng tôi nghe. Nên với tôi "ngoại" chỉ là tiếng "ngoại ơi" đậm đà thương yêu mà tôi nghe được qua con gái tôi và những đứa cháu khi chúng gọi má tôi, người bà của chúng.

            ai đã tiễn mẹ đi

            với một đóa hồng

            về miền vĩnh cửu

            thấp thoáng bóng

            ngoại. chờ. bên kia sông.*

 

            Duyên ơi, dù là "ngoại" của Duyên, của anh Đỗ Hồng Ngọc, nhưng những dấu chấm của Duyên bùi ngùi lắm… Đó là những thầm thì của tôi khi đọc bài thơ. Nhưng tôi chỉ vội vã gửi tin nhắn cho Duyên. Tôi nói với chị, mong rằng sau này những đứa cháu của mình sẽ nhắc, nhớ, về bà ngoại của chúng đậm đà thương yêu như thế.

            Xem ra câu nói cho một bài thơ thương nhớ mẹ có vẻ lạc đề trong những lời "vu vơ" giữa cơn thức-ngủ trái giờ của tôi nơi thành phố lạ. Nhưng Duyên à, đó là những lời rất thật đã bật ra tự trái tim tôi.

 

            Người yêu hoa lá chỉ trồng lại hoa vào cuối đông để đầu xuân hoa nở. Mùa thu, không ai mua hoa về trồng cho chúng tàn tạ với mùa đông. Nhưng sáng nay tôi ra tiệm hoa mua một chậu veronica, loại hoa li ti nở trên một cánh dài. Lúc hoa còn đương nụ, nhìn như những ngón tay thon.

            Khi chọn mua hoa, tôi nghĩ đến những cái book mark ép đầy những cánh hoa Duyên làm tặng bạn mà tôi đã được sở hữu khá nhiều.

            Cám ơn Duyên đã nhắc tôi mùa Vu Lan. Ngày má tôi mất, không ai cài lên áo bà một hoa hồng đỏ như cô hàng hoa đã làm hộ chị. Tôi mua hoa veronica tím để nhớ bà. Sinh thời, má tôi chỉ thích lẩn thẩn ra vào ngắm những bụi hoa bà tự tay trồng và bà yêu màu tím. Má tôi mất chưa lâu. Tôi tin bà vẫn còn đâu đó phù hộ cho đứa con vừa trải qua những cơn nguy kịch. Đã có lần tôi nói, trồng hoa, chăm sóc cây cối với tôi là thiền, là tịnh. Những đóa veronica làm đẹp một góc sân, nhưng cũng là những tạ ơn của tôi cùng đất trời, linh hiển.

            Tôi đã từng ngắm những bụi hoa trong vườn nhà Duyên, và tôi cũng sẽ gửi cho chị ngắm những cánh tay veronica này. Vì chúng làm tôi nhớ đến những câu thơ của chị.

            xin những ngón tay em

            đừng lựa chọn

            hãy để chúng chất chồng

            rối tung. mờ mịt…

            nhớ chi những ngày hạnh phúc

            chợt đứt lìa. khi chia xa... **

Những câu buồn như tiếng thở dài, mênh mang. Nhưng đời sống đâu phải chỉ có những nụ cười.

Thơ luôn mang cho đời chút ủi an, vỗ về nào đó trong tâm thức của mỗi người đọc. Tôi không phải là thi sĩ. Tôi mang ơn thi sĩ

Đặng Mai Lan

(tháng mười, 2025)

* Thơ Đỗ Hồng Ngọc (Bông hồng cho mẹ.)

** Thơ duyên (Rừng thu lá úa)

 

  

MÀU KỶ VẬT

Cam Li Nguyễn Thị Mỹ Thanh

 

Abstract painting. Source Internet

 

1

“Em… có kẹo trong túi không? Cho chị xin cục kẹo.”

Đoan thọc nhanh tay vào túi áo, rồi ngơ ngác. Chết, hôm nay mình quên mang theo kẹo! Đoan trả lời:

“Em hết kẹo rồi. Xin lỗi chị. Em cứ tưởng còn một ít trong túi…”

“Thôi không sao. Cám ơn em. Để chị uống nước.”

“Chị, chị có sao không?”

“Chị không sao. Tự nhiên đói bụng…”

Đoan ái ngại nhìn chị Hai, chợt thấy tự trách mình. Thì ra chị Hai đói bụng, xin viên kẹo. Mà không có kẹo thì chị đi uống nước. Hình như sau khi uống nước sẽ thấy đỡ đói. Có những “nguyên lý” kỳ lạ như thế, Đoan học được nơi đây. Mà hình như nơi đâu cũng vậy. Khi đói, uống nước cũng no được một chút. Có thật vậy không?

Chưa tới giờ cơm trưa. Mỗi người đi làm đem theo một “lon guigoz” (1) cơm, phần đó đến đúng giờ mới được ăn. Có người làm việc giữa chừng, đói bụng, cũng không đụng tới lon cơm. “Gia tài” cho một ngày là đó.

Chị Hai đã uống một ly nước đầy và đi làm việc tiếp. Đoan vào lại chỗ của mình. Như một phản xạ, Đoan lại cho tay vào túi, làm như tìm xem trong đó có sót lại một viên kẹo chăng. Mơ hồ, Đoan nhớ ngày xưa Đoan hay ví một hành động “vớt vát” nào đó như là “tìm con cá sót lại trong chiếc giỏ của cô Tấm.” Mắt Đoan cay cay. Bỗng như thấy mình đang đi vào lại đường cây còng. Mùa mưa, những chiếc lá trên cao đọng nước, rũ nhè nhẹ xuống tóc Đoan, nghe mát. Hai túi áo blouse lúc nào cũng đầy kẹo. Đoan vào trại bệnh. Những dãy giường đầy người. Thay băng xong cho ai, Đoan tặng người ấy một viên kẹo. Có lần, một chú thương binh phì cười, nói:

“Cô này cho kẹo để tụi tôi đừng khóc vì đau. Cô dỗ tụi tôi.”

Thật ra, họ là người lớn, những người lớn dạn dày, không có kẹo họ cũng không khóc. Thế mà duy nhất một lần, Đoan chứng kiến một anh thương binh khóc nức nở khi y tá đến rửa vết thương cho anh. Rồi anh kêu lên “Má ơi!” Không phải vì đau, mà chắc vì thấy da thịt của mình vỡ toang, anh động lòng thương mẹ… Hôm đó không còn kẹo, nhưng Đoan biết ý, làm anh hết khóc. Đoan hát cho anh nghe bài “Sương Trắng Miền Quê Ngoại.” (*) Bài hát đó đã trở thành một dấu ấn sâu đậm với Đoan. Và dường như những người lính trận đều thích nó.

… Như có tiếng gọi kéo Đoan về thực tại. Chưa đến giờ nghỉ, nhưng bà con xôn xao. À thì ra là có “loa” gọi các tổ đi nhận thịt. Thịt heo “tiêu chuẩn” đấy! Hai chị có nhiệm vụ lo “đời sống” cùng đi xuống “căn-tin” để rinh thịt về. Rồi cũng chính hai chị bày hết đống thịt heo lên một chiếc bàn lớn, bắt đầu làm cái việc “công bằng”. Vì phòng có mười người nên cái gì cũng phải chia làm mười cho… công bằng. Thịt nạc cắt làm mười, mỡ chia làm mười, bạc nhạc chia mười, đến xương cũng chặt làm mười. Đoan lắc đầu, trước thấy lạ, sau cũng quen rồi. Các chị muốn làm gì thì làm. Đôi khi những việc chia phần như vậy khiến các chị đỡ chán, và cũng đỡ đói, vì biết chiều nay nhà có chút thịt để ăn.

Chị Hai nhận giùm phần cho Đoan, dặn:

“Chị để trong tủ lạnh, em nhớ đem về.”

“Dạ, cám ơn chị.”

Chợt Đoan nhớ tới Ba. “Ông công chức” quen sống nề nếp xưa, tác phong tề chỉnh khoan thai, không chấp nhận cái việc đem thịt cá treo trước xe lủng lẳng. Ba kể rằng các cô trong phòng phải mang thịt cá ra tận xe Ba, che đậy sao cho “không giống giỏ chợ”và năn nỉ Ba mang về. Thấy tội các cô quá, Ba phải mang. Mà cũng vì câu nói của một cô, “Bác không mang về thì tội cho bác gái và các em.” Ba đã chịu thua.

Đoan về cơ sở này được hơn một tháng. Đây vốn là một viện nghiên cứu, nhưng nếu chỉ “nghiên cứu” không thôi thì nhân viên sẽ bị đói. Vì vậy người ta đã nghĩ ra, và cho phép, “làm đời sống.” Nghe lạ lùng. Nói nôm na là lo cho cái ăn, cái mặc. Mua thịt, cá về chia cho nhân viên, bán hàng giá rẻ, phân phối vài người chung một món… là “làm đời sống.” Quan trọng lắm đấy! Bởi trong thời buổi cái gì cũng hiếm hoi, người ta chú mục vào “chuyện đời sống” khá nhiều. Những cảnh chia bôi hàng họ, Đoan đã quen thấy trong mấy năm cuối ở trường đại học. Hồi đó Đoan cũng ngại ngùng, miễn cưỡng khi nhận gạo, khoai, bột mì mang về. Sau rồi cũng chịu thua vì “ai sao mình vậy.” Bởi vì về đến nhà thì cũng phải ra xếp hàng mua gạo, mua thịt cá hoặc trăm thứ hàng khác.

Chưa hết, nếu chỉ mua hàng về chia thì chưa đúng nghĩa “làm đời sống” mà phải làm ra tiền thì mới trọn vẹn. Làm cái gì cho ra tiền ngoài đồng lương cố định do nhà nước phát? Về khoản này thì Đoan cũng không lạ gì, bởi sau ngày ba mươi tháng Tư gia đình Đoan đã có nhiều sáng kiến, phần nhiều là từ Má. Sau một thời gian đã bán gần hết những thứ quý giá trong nhà, Má đi Xa Cảng Miền Tây mua gà, mua gạo về bán. Má cùng mấy bà bạn đi Bảo Lộc buôn trà, buôn cà phê, mỗi lần chỉ có vài ký, mà phải tránh né thuế vụ đến ngộp thở. Xưa nay Má chưa từng biết buôn bán, thời thế bắt phải bung ra, rồi cũng quen. Còn Đoan được chị bạn rủ đạp xe đi lên tận các lò đường ở Bình Dương, Lái Thiêu mua đường tán, đường thẻ về bán, lấy công làm lời; hoặc nấu chè, làm bánh, “dụ” mấy đứa trẻ trong xóm mua ăn. Còn biết bao nhiêu việc lặt vặt khác, cái gì cũng làm được, gọi là kiếm chút tiền còm để phụ gia đình mua gạo.

Trước giờ tan sở, chị Hai lại nhắc Đoan mang thịt về. Đoan trao phần thịt cho chị, nói:

“Chị ăn giùm em nhé!”

Chị Hai ngạc nhiên:

“Sao được?”

“Chị cho em gửi, chị dùng giùm em. Hôm nay cả nhà em đi vắng hết, em thì ăn chay.”

“Thì em kho để dành…”

“Dạ thôi, để khi khác. Lần này… em biếu chị.”

Chị Hai tần ngần một lát rồi nhận gói thịt. Chị cám ơn Đoan, đôi mắt ánh lên một chút vui…

 

2

Đoan cùng với dì Tám ra khỏi phòng làm việc, đi về hướng cuối đường bên trái viện. Dì Tám xách một xô đựng cơm nấu với rau các loại. Đoan cầm cây chổi, một lát thì đổi tay cho dì. Nơi đến của họ là cái chuồng heo. Chỉ là một cái chuồng heo “dã chiến” vì trước đây chưa từng có. Đoan đã thấy thấp thoáng hai con heo. Theo sự “phân công” thì mỗi hai người trong phòng sẽ lo việc “chăn heo” một bữa trong tuần. Đây là lần đầu Đoan trông thấy chúng. Tự nhiên Đoan hơi chùn chân. Mình không có “kinh nghiệm” chăn heo, biết làm gì đây? Nhưng dì Tám đã mở cửa chuồng và vào trước. Dì đổ thức ăn vào cái máng. Hai con heo kêu inh ỏi. Chúng xông đến vục hai cái mõm vào máng, ăn hùng hục. Thoáng hai phút, máng thức ăn đã hết. Dì Tám bảo Đoan xịt nước tắm cho chúng, còn dì thì cầm chổi quét dọn sàn. Xem ra công việc cũng không đến nỗi khó khăn, chỉ tội là ướt át. Tắm heo xong, chốc nữa chính mình cũng phải tắm chứ không thể đem mùi heo vào phòng làm việc. Nhưng… không biết đến ngày bán heo, mình có phải ôm con heo cho người ta trói nó không? Lúc đó tụi nó lớn khủng khiếp rồi, làm sao mình giữ nó nổi? Đoan rùng mình…

Dì Tám chừng như đoán được ý nghĩ của Đoan, nên nhắc nhỏ:

“Mình về được rồi cô ạ!”

“Dạ.”

Dì Tám cười thật hiền hậu:

“Cái gì rồi cũng quen. Nhưng cũng tội cho cô.”

Đoan vội nói:

“Dạ không đâu dì! Cháu rồi cũng sẽ quen. Khi mới ra trường, sở cũ bảo khoan làm chuyên môn mà hãy đi lao động cuốc đất trồng khoai một tuần lễ cho quen. Tụi cháu cũng đã làm được.”

Dì Tám thở dài:

“Biết là vậy, nhưng viện nghiên cứu đâu phải nông trại. Mà chắc gì làm nông hay chăn nuôi ở đây đã có lời! Chẳng qua là họ có ý “giáo dục” mình thôi!”

Rồi như một phản xạ, dì Tám nhìn quanh. Không có ai ở gần hai dì cháu. Đoan không nói thêm, nhưng thấy thương dì Tám quá! Đoan gọi dì bằng “dì” vì nghe các chị nói dì có con gái kém Đoan một tuổi. Chưa có ai nói gì về chồng của dì, còn hay mất. Đoan nghĩ khi có dịp và đủ thân, Đoan sẽ được nghe dì thố lộ.

Từ đàng xa có một người đi lại. Dì Tám chào trước. Người kia là một nam nhân viên trạc khoảng tuổi dì. Ông đưa mắt nhìn Đoan. Dì Tám giới thiệu:

“Đây là anh Nhân, làm phòng Hóa. Còn đây là Thầy tôi, cô Đoan. Cô ấy mới chuyển về viện mình.”

Hai người chào nhau. Ông Nhân nhìn xô, chổi trên tay hai dì cháu, lắc đầu.

 

3

“Đây là Thầy tôi.” Nghe lạ. Nhưng nó không lạ với những người làm việc ở viện này từ nhiều năm trước đây. Dì Tám giải thích cho Đoan hiểu. Nhân viên gọi “sếp” của mình là “Thầy”, dù người đó là nam hay nữ. Người đứng đầu một đơn vị làm việc bao giờ cũng có kiến thức hơn, lo toan mọi bề, chỉ dẫn công việc cho nhân viên của mình, và trên hết là nhận lãnh trách nhiệm nặng nề hơn. Thường thì người “sếp” là nam, lớn tuổi, nhưng trong trường hợp là nữ và nhỏ tuổi hơn họ, họ vẫn gọi là “Thầy” như dì Tám gọi Đoan hôm nay. Đó là cái nề nếp mà một số ít người, như dì Tám, muốn giữ, giữa một bối cảnh xô bồ, người ta gọi nhau “anh anh chú chú.” Theo Đoan, hình như đó cũng là cái “sức đề kháng âm thầm” mà họ phải có để tồn tại – “tồn tại” theo cái nghĩa cao cả của họ.

Và để “tồn tại” theo nghĩa bình thường, nghĩa đen, nghĩa vật chất, mỗi ngày đều có chuyện “đời sống” để mọi người quan tâm. Ở phường khóm thì có xếp hàng mua gạo và nhu yếu phẩm. Ở sở làm thì có chia bôi hàng họ. Các “sếp” đều phải thông cảm cho nhân viên của mình, một lúc nào đó trong ngày, tạm ngưng công việc chuyên môn để đi “căn-tin” lãnh hàng về chia. Ở phòng của Đoan, các chị còn lo lắng nhiều hơn về chuyện “đời sống” vì đơn giản là ai cũng nghèo.

Hôm nay, chị Bảy, nhà ở tận Nhà Bè, đạp xe đi làm còn mang theo nào cọng bông súng, nào con còng. Chị thương bà con thiếu thốn, giới thiệu “món ngon” ở quê chị. Những món này, thoạt nhìn thì lạ, tập ăn dần đâm quen. Cọng bông súng chát chứ không ngọt như ngó sen, phải tước vỏ rồi cắt khúc, trộn gỏi hoặc xào. Còn con còng bé xíu và có rất ít thịt, nhưng ram mặn thì cũng được một món. Nhiều ngày bà con đi làm mang theo “lon gô” cơm chỉ có cơm độn khoai và một nhúm muối ớt. Nước mắm, nước tương cũng trở thành “xa xí phẩm.” Có món còng ram coi như hôm đó có đại tiệc.

Nhìn chị Bảy tưới nước rửa rổ còng, chuẩn bị chia cho bà con mà thương. Chị tính giá tiền rất rẻ, với tâm lý tương thân tương ái chứ không phải con buôn lấy lời. Đoan hỏi chị:

“Mấy con còng này, làm sao để bắt hở chị Bảy?”

“Mấy đứa nhỏ ở nhà đi bắt ở ven sông. Cũng cực lắm em à! Phải lội ở những chỗ sình. Còng nhỏ xíu, lại ở trong hang nên khó bắt lắm. Nhưng thời buổi này, có cái ăn, có cái bán là mừng rồi. Gặp còng non hay còng lột, mình nhai luôn cả vỏ. Mấy chị em nói đùa là ăn như vậy cho khỏi thiếu can-xi. Em cũng lấy một ít, về nhà làm một món ram cũng tốt.”

“Dạ, em sẽ thử.”

“Mà… em trước giờ chắc chỉ biết đi học, làm việc nhẹ nhàng. Khổ cực quá em có chịu nổi không?”

“Không phải vậy đâu chị. Em cũng đã…”

Đoan ngừng lại. Thôi, chẳng nên nói. Đoan hỏi tiếp:

“Em nghe nói giã cua, giã còng làm riêu, có phải con còng này không hở chị?”

“Là cua đồng, hoặc loại còng này cũng được. Giã nát xong thì lược bỏ vỏ, lấy nước làm riêu, ngon lắm em à!”

“Em tưởng tượng không thôi mà đã thấy ngon rồi. Bây giờ em cũng thích “làm nghề giã cua” để ăn món còng của chị.”

Đoan cười. Chị Bảy cười theo:

“Vậy mai mốt chị đem dụng cụ giã cua vô cho em mượn nhé!”

“Dạ.”

 

4

Chị Bảy đã mang cho Đoan mượn cái cối giã cua của chị.

Nhưng chị không để mọi người biết, mà kéo Đoan vào một góc, nói nhỏ:

“Em cất liền đi, đừng để ai thấy, dùng xong trả lại cho chị.”

Đoan giật mình khi trông thấy cái cối của chị Bảy. Là một cái nón sắt. Cái nón sắt nhà binh! Tự nhiên tim thắt lại, đau nhói. Chị Bảy nắm chặt tay Đoan, nghẹn ngào:

“Chị biết khi em thấy nó em sẽ ngạc nhiên, nhưng đó là kỷ vật của em trai chị.”

“Em trai của chị hở?”

“Phải. Chiếc nón này, bị mẻ một phần nơi vành nên không dùng để đội nữa, em trai chị mang về để ở nhà. Trong những ngày cuối cùng, em đã mất tích luôn. Có người nói em đã tử trận nhưng không mang được xác về. Rồi thôi, đâu có ai chịu trách nhiệm tìm kiếm nữa. Mọi người đi hết vào tù. Chị và gia đình không nỡ vứt bỏ di vật của em. Nhiều người nói dùng nó làm cối giã cua, để trong góc bếp, sẽ không bị ai bắt bẻ. Ban đầu chị thấy kỳ quá, không được chút nào! Nhưng dùng riết, chị cảm thấy như hơi hướng của em mình qua cái nón này thấm vào món ăn, nó ngon lạ lùng em à!”

“Thương quá hở chị! Rồi… sao chị lại đem cho em mượn?”

“Vì chị tin em.”

Đoan rớt nước mắt theo chị Bảy. Đoan gói kỹ chiếc nón, cất vào giỏ. Chị Bảy căn dặn:

“Ai có hỏi thì em nói đó là cái cối giã cua nghen!”

“Dạ. Nhưng em sẽ không dùng để giã cua.”

“Vì sao?”

“Em sẽ vẽ lại cái nón này. Chị cho phép em nhé!”

“Em cứ vẽ.”

Đêm đó, Đoan đặt chiếc nón sắt trên bàn viết. Đoan chưa bao giờ mơ làm họa sĩ. Từ bé, mỗi khi muốn vẽ chân dung của ai thì xin người đó một tấm hình, kẻ ô vuông lên, rồi cũng kẻ ô vuông lên tờ giấy bìa lớn, sau đó vẽ theo từng nét, giống như học trò vẽ bản đồ. Tranh cũng khá giống hình gốc. Còn vẽ cảnh thì chỉ vài lần, tùy cảm hứng, trong đó có một lần Đoan vẽ người thương binh cụt tay đứng nhìn chiếc cầu bình yên, và một lần vẽ khung trời đỏ với màu của hỏa châu. Rồi thôi. Không bao giờ làm họa sĩ cả.

Lần này, Đoan vẽ chiếc nón sắt, không còn là cái cối giã cua của chị Bảy, mà như được truyền vào đó cái hồn của người lính. Ôi, mình vẫn còn mơ mộng sao? Mơ mộng quá sẽ không thích nghi với đời sống này, thứ đời sống “thực tế” bởi luôn thiếu thốn, đói khát? Hàng ngày chứng kiến chuyện chia bôi hàng họ, mang xách gạo cơm mắm muối, Đoan sợ mình sẽ đánh mất mình. Nhưng mọi người vẫn sống, phải sống. Và, vẫn ẩn hiện trong mỗi người một “sức đề kháng âm thầm” để giữ mình không mất.

Đoan say mê ngắm cái nón sắt, ngắm bức tranh lạ lùng của mình. Trên nền giấy trắng, Đoan cho một màu xám đục, màu của sương trắng, màu của khói, màu của sự mất mát, màu của một sự trung thành không tên.

CAM LI NGUYỄN THỊ MỸ THANH

 (Trích Chuỗi truyện ngắn Những Ngày Nắng Vỡ)

 

 (1)Guigoz: một hiệu sữa bột dành cho trẻ con. “Lon guigoz”, “lon gô”, hay “gô” dùng để đựng cơm, rất thông dụng.

  (2) Sương Trắng Miền Quê Ngoại, nhạc phẩm của Đinh Miên Vũ, xuất bản năm 1970.