Nguyễn
Thị Khánh Minh
Phế tích của ảo ảnh,
tranh sơn dầu của họa sĩ Phan Chánh Khánh, 30”x30”,
lấy cảm hứng từ tập thơ
Phế tích của ảo ảnh của nhà thơ Trịnh Y Thư.
Với
tôi, Trịnh Y Thư, trước hết là một nhà thơ, với thi phẩm Phế Tích Của Ảo Ảnh;
là một nhà văn, với các tác phẩm Chỉ Là Đồ Chơi, Theo Dấu Thư Hương; là một
dịch giả các tác phẩm ngoại quốc nổi tiếng như Cái Cười Và Sự Lãng Quên, Jane
Eyre, Đời Nhẹ Khôn Kham, Căn Phòng Riêng; là một cầm thủ ghi-ta cổ điển, một nhạc sĩ sáng tác.
Với tư cách nào Trịnh Y Thư cũng chinh phục được người đọc, người nghe. Nói
riêng về lãnh vực thơ văn, văn phong trữ tình mà không thiếu ánh sáng lóng lánh
của trí tuệ. Có đủ cả hai như thế là do Trịnh Y Thư vừa có trái tim nhạy cảm
của nhà thơ vừa có nội lực dồi dào của tri thức. Điều đó càng khẳng định hơn
khi gần đây, Trịnh Y Thư đã phổ biến trên các trang web một số truyện ngắn, và
các trích đoạn của tiểu thuyết sắp xuất bản “Đường Về Thủy Phủ”. Tôi cũng như
một số bằng hữu không khỏi ngỡ ngàng về cuộc dấn thân mới mẻ trong lãnh vực
tiểu thuyết của anh, không riêng là lần đầu thể hiện, mà thể hiện một cách rất
mới và rất khác từ lời văn cho đến kết cấu câu truyện. Không lặp lại ai, không
theo một khuôn mẫu nào, chỉ là nổi bật một Trịnh Y Thư bản lĩnh, can đảm,
nghiêm khắc và nhân ái.
Tôi viết những cảm nhận ở đây căn cứ vào
những trích đoạn đã phổ biến, không đặt nó vào bối cảnh toàn diện của cuốn tiểu
thuyết “Đường Về Thủy Phủ”, vì cuốn sách chưa ra đời, nhưng cũng có được cái
nhìn về thủ pháp bố cục truyện và văn phong của nhà văn Trịnh Y Thư. Qua trích
đoạn này, được cấu trúc từ phi hiện thực để giải mã hiện thực, khiến anh có một
thái độ khách quan khi đặt vấn đề đối với những sự kiện liên hệ đến ý thức hệ
và sự kiện lịch sử, và cũng làm cho diễn biến câu truyện có những gút mở thú vị
hơn. Bất cứ một gợi mở tiểu đề nào của Trịnh Y Thư cũng đưa tới người đọc một
dấu hỏi, và không dễ hài lòng, phải đọc tới đọc lui một số đoạn văn, phải đọc
cho tới dấu chấm cuối cùng của câu truyện, để tìm câu trả lời thỏa đáng cho
nghi vấn của mình. Bạn phải lần theo sợi chỉ tự sự của một nhân vật ảo để tự
tìm thấy chủ đề mà tác giả muốn nói đến. Cho dù như vậy đi nữa, bạn cũng vẫn
không thôi băn khoăn về nó. Bạn muốn tìm thấy tác giả? Vô ích. Ở đây chỉ có câu
hỏi, vấn đề khơi gợi. Cứ tưởng như bạn đang được mời tham dự một trò chơi, cách
nắm bắt điều khiển tùy vào bạn. Không biết đó có phải là một trong những tố
chất khiến tiểu thuyết “Đường Về Thủy Phủ” có lực hút người đọc?
Ở trích đoạn 1-3 trong tiểu thuyết “Đường
Về Thủy Phủ”, mặt khác theo tôi, nó cũng có thể đứng độc lập là truyện ngắn.
Một kiểu truyện không có cốt truyện, Trịnh Y Thư có một lối dựng truyện rất lạ,
hư cấu từ sự xuất hiện của nhân vật cho đến những cảnh ngộ mà nhân vật đó sống.
Ở đây có hai nhân vật, Tôi và Gã Nhà Văn, trong đó, Tôi lại là một nhân vật của
Gã Nhà Văn. Nhưng Gã Nhà Văn chỉ được nhận diện qua lòng thù hận bởi nhân vật của
Gã. (Cho nên tôi đã cãi với chính mình, thật ra chỉ có một nhân vật xưng là Tôi
thôi). Có lúc tôi ngừng lại giũa một trạng thái như phân thân, tự hỏi, mình
đang lạc vào truyện của nhân vật Gã Nhà Văn, hay truyện của Trịnh Y Thư? Hay
chẳng là của ai vì tình tiết diễn biến câu truyện cứ thế bật ra từ suy tư của
một nhân vật ảo.
“Tôi thù gã nhà văn khôn tả. Tôi thù gã
đến độ tôi muốn giết chết gã…
Tôi thấy khuôn mặt tôi đanh lại, tiếng nói
tôi nhỏ nhẹ như thì thầm với trái tim của gã. Trái tim ơi, sau phút giây này mi
sẽ vĩnh viễn nằm im trong cái lồng ngực thâm u mông muội ấy và ngàn đời mi
chẳng bao giờ nhìn thấy ánh sáng của trí huệ. Mi sẽ nằm mãi trong cái ngục tối
ấy cho đến khi vũ trụ này tan biến trở về cõi huyền tẫn mịt mù như thuở hồng
hoang khi vạn vật mới chỉ là khối cát bụi hỗn huyễn, ngu ngơ. Mi sẽ không còn
khả năng nhân danh những điều diệu kỳ, cao đẹp hay bất cứ cái gì để thỏa mãn
lòng tham đê hèn vô độ của mi. Sẽ không có luân hồi cho mi, sẽ không có kiếp
nào cho mi nữa, mi sẽ không bao giờ đầu thai lên cõi trần làm bất cứ sinh vật
gì. Mi sẽ đời đời kiếp kiếp nằm sâu trong ngục tối của cõi a tỳ để ăn năn sám
hối về những gì mi đã gây cho ta…”
Nhân vật Tôi xuất hiện với một tâm thái vừa
thù hận, vừa ảnh hưởng của triết lý Phật Giáo, về nhân quả, luân hồi.
“Nhưng tôi chẳng thể nào giết chết gã nhà
văn bằng mũi dao nhọn như thế được, bởi tôi chỉ là người con gái chân yếu tay mềm,
và quan trọng hơn, giết gã như thế, máu từ vết thương trên người gã sẽ bắn vọt
ra làm ô uế tấm áo lụa màu trắng tinh khiết trên người tôi. Và bởi tôi chỉ là
ảo ảnh. Tôi chỉ hiện hữu trong thần trí tưởng tượng của gã, một thần trí tưởng
tượng chẳng liên quan gì đến suy nghĩ trong đầu óc tôi lúc này”.
Nhân vật này phủ nhận nhân vật kia, nói
khác, một thần trí tưởng tượng và một thực-thể-ảo xung đột nhau, là sự va chạm
giữa ảo và thực, tuy cả hai ảo thực đều thuộc phạm trù triết lý siêu hình. Tôi
cho rằng với cấu trúc như vậy, đưa đến hai hiệu quả khả dĩ có thể, tác giả độc
lập với nhân vật của mình, phó thác cho nó tự do suy tưởng, và nhân vật cũng
không lệ thuộc vào tác giả, làm câu truyện có
tính phổ quát hơn. Một cấu trúc quả là lợi hại. Tôi nói thế vì trong
việc viết lách đã có chút kinh nghiệm thất bại khi bị ràng buộc vào mối liên
quan giữa mình với nhân vật.
“Nhưng rồi chuyện gì xảy ra và họ bị lùa
vào đây sống như bầy súc vật, tôi nói thế bởi lý do giản dị là bản năng súc vật
của họ không thể không chui ra từ đáy sâu bản ngã họ, gầm gào múa nanh múa vuốt
để sinh tồn trong vũng bùn nhầy nhụa hôi tanh này. Họ chẳng là con người cả đấy
ư? Nhưng một khi biến thành súc vật rồi, linh hồn họ còn không? Họ còn cơ hội
quay trở lại làm người không? Hay cuộc sống vẫn mãi thản nhiên trôi chảy?”
Điều này đã khẳng định trong lịch sử tất cả
những nhà tù, lò sát sinh con người, từ ngàn xưa cho đến nay, không ai không
thấy, nhất là nạn nhân, không khỏi khiếp sợ khi bị rơi vào tình huống con người
bị kích động bản năng súc vật. Tôi cảm thấy nỗi đau của tác giả khi viết những
đoạn như vậy, phải chăng đó cũng chính là nỗi phiền muộn nặng nề vô vọng của
anh khi nghĩ về thân phận con người, sự tàn bạo của con người, và phải dùng đến
một nhân vật hư cấu để ám chỉ? Đó cũng là cách để bớt phẫn nộ – đây là hiệu quả
thứ ba của thủ pháp Trịnh Y Thư:
“Quả thật tôi không tin tưởng gì cả vào sự
tốt lành của cuộc sống và sự hiện hữu của tôi nơi đây, trên thế gian này, hoàn
toàn là không do chủ ý của tôi”.
Nhân vật “Tôi”, nàng luôn giãy giụa để trốn
thoát, để được sống với cái bản nguyên chính của nàng lúc mới được gã nhà văn
tạo dựng: “Tấm áo lụa màu trắng tinh khiết”. Gã Nhà Văn thì cũng đầy chán
chường trong cuộc sống thừa thãi ham muốn, cô đơn, gã trốn chạy bấu víu vào
nhân vật tưởng tượng của mình để rốt cuộc thấy rằng “Tốt hơn anh chỉ nên sống
với ảo ảnh”. Ở đâu trên thế gian này
cũng bùng nổ những cuộc trốn chạy. Nơi nào để nương náu cùng với nỗi cùng quẫn,
cô đơn của con người? Một cái kén ảo như Gã Nhà Văn kia chăng?
Và có phải “Bà sống thật với đời sống này
nên bà hạnh phúc. Chẳng lẽ hạnh phúc lại giản dị tới mức đó sao? Nếu thế tại
sao người ta phải tốn biết bao giấy mực để nói về hạnh phúc mà chẳng bao giờ
tìm ra lời giải đáp?”
Thế nào là sống thật với đời sống này? Đơn
giản hóa tối thiểu suy tư? Bình thường hóa những nghịch lý, bất công, đôi khi
đến vô nhân đạo của cuộc sống và con người? An phận với thuyết Định Mệnh? Một
hạnh phúc có được như thế có thực sự là nghĩa của hạnh phúc không? Vẫn mãi là
câu hỏi từ xưa đến giờ, như thể hỏi và tìm là hành trình của cuộc sống.
“Còn lại một mình trong căn phòng lạ bên bờ
biển hiu quạnh, tôi không biết mình đang ở đâu trên mặt hành tinh này. Sự thanh
vắng của vùng biển lạnh lẽo heo hút càng khiến tôi thấy cô độc. Cuộc sống này
có gì vui đâu mà người ta thèm sống đến thế? Tôi tự hỏi trong lúc dõi tia mắt
qua ô kính cửa sổ nhìn những cánh hải âu chao lượn ngoài trời. Câu hỏi có lẽ đã
được nhiều người hỏi trước tôi. Có lẽ nó là câu hỏi có từ khi con người mới bắt
đầu có ý thức về cuộc sống, và bởi thế tôi không nên tìm kiếm câu trả lời”.
Tôi thấy không yên ổn và thương cảm khi
nhân vật này sau bao phẫn nộ, thù hận, tra vấn, để rồi “Trong lúc gã đi vào
tôi, đầu tôi hất ra đằng sau, hai mắt nhắm nghiền và tôi cố trôi theo dòng nghĩ
tôi là người đàn bà của gã.”
An phận, thúc thủ. Trôi theo dòng nghĩ,
trôi theo dòng đời?
Đọc
hết trích đoạn 1-3 này tôi vẫn bị vướng mắc trong dấu hỏi, thêm cả buồn bã nữa.
Cả câu truyện không là truyện này là một chuỗi tra vấn của nhân vật, chạm đến
mọi khía cạnh về cuộc sống và bản chất con người, làm sao để tìm được hạnh phúc
giữa nghịch cảnh và những mâu thuẫn nội tại con người? Dưới cấu trúc dựa vào hư
cấu để hiện thực một cuộc truy tìm và lôi ra ánh sáng những điều tội tệ nhất
trong thẳm sâu bản ngã con người, mà vì một số những rào cản về đạo lý, hoặc vì
dối trá, người ta đã không thẳng thắn thừa nhận. Nếu dụng ý của tác giả là để
người đọc “phản quang” lại mình, thì với trích đoạn 1-3 “Đường Về Thủy Phủ”
này, anh đã thành công. Đặt không gian truyện trên một nền ảo toàn bộ như thế,
có thể, vô hình trung, Trịnh Y Thư đã khiến cho ta thấy một nhân sinh quan
nhuốm chút ít màu sắc giáo lý nhà Phật, cái thực tướng của con người kia chỉ là
giả, là tạm, thì sao phải trăn trở với quá nhiều hệ lụy của cuộc sống, của lòng
tham và thù hận. Sáng tỏ được điều này thì, với riêng tôi, khả dĩ tìm được một
điểm tựa yên bình sau khi viết một bài, chẳng nhiều cảm nhận mà toàn là câu
hỏi.
Tuy thế, có lúc tôi được đi vào dưới hai
hàng cây bóng mát, nghỉ ngơi sau một đoạn đường nắng bỏng. Bóng mát của văn
chương trữ tình làm tôi vương vấn.
“… Có những con đường với hai hàng cây cổ
thụ san sát nhau đan thành cái vòm trên cao trông như họng một con quái thú
đang nuốt chửng chúng tôi vào…”
“… Tôi quấn mảnh khăn lụa che mái tóc rồi
bước ra ghềnh đá đen đúa sát gần mực nước. Sóng biển vỗ tung tóe vào ghềnh đá
dưới chân tôi. Đang là mùa hè nhưng gió biển vẫn lạnh căm. Tôi không biết đây
là đoạn biển nào, ở đâu, chỉ biết phong cảnh xung quanh trông hoang sơ, vắng vẻ
lắm. Bên cạnh cái khách sạn không quá mươi phòng chúng tôi ngủ đêm nay là một
quán ăn nhỏ lụp xụp le lói ánh đèn, xa hơn tí nữa vài nóc nhà rầu rầu ẩn hiện
dưới làn sương lam chiều lờ mờ, ảm đạm”.
“… vài nóc nhà rầu rầu ẩn hiện dưới làn
sương lam chiều lờ mờ, ảm đạm,”
Tất cả kéo tôi trở lại là mình với những
cảm xúc dịu dàng. Ở đó tôi gặp Nhà Thơ Trịnh Y Thư.
Cho dù dưới làn sương tất cả hiện hữu cũng
chỉ là ảnh ảo.
NGUYỄN
THỊ KHÁNH MINH
Oct.
11/2023
