KHI THƠ TRỞ THÀNH LÁ CỜ CHO MÂY TRẮNG

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

 

 

Lê An Thế. California 2026. Photo Phan Tấn Hải

Lê An Thế. tác phẩm

 

   Mây trắng là hình ảnh của cái vốn không có hình dạng sắc màu nhưng biến hiện ra vô cùng hình dạng sắc màu. Mây trắng là hình ảnh của vô thường, của sinh và diệt không ngừng, của xa lìa tất cả các nhãn hiệu bất kể là căn cước của da vàng hay da trắng, của Nam hay Bắc, của Việt hay Tây, Tàu, Mỹ, Nhật... Mây trắng là hiển lộ của tự do, của bình an. Nơi mây trắng không có bạo lực, không có níu kéo buộc ràng hay uốn nắn gắng gượng. Thơ của Lê An Thế là thơ của những ước mơ mây trắng, là lá cờ của mây trắng thong dong như thế.

Nhà thơ Lê An Thế trong các năm gần đây đã ấn hành hai thi tập để tặng. Thơ không bán, vì thực ra không mấy ai làm thơ để bán. Khi Lê An Thế về thăm Quận Cam những ngày đầu tháng 3/2026, anh mang theo hai thi tập -- Vòng Không, ấn hành năm 2022; và Bản Thảo Từ Những Khoảng Trống, ấn hành năm 2025 -- để tặng một số bằng hữu.

Tôi nhìn bìa tập thơ Vòng Không, một vòng tròn biểu tượng của Thiền Tông, và năm ấn hành, năm 2022 là năm của cao điểm đại dịch COVID-19, nghĩ ngay tới hình ảnh một nhà thơ luôn luôn sống cận kề nỗi chết. Bản thân tôi từ đầu năm 2020 tới ba năm sau vẫn luôn luôn tự thúc giục mình phải viết khẩn cấp điều này hay điều kia, vì luôn luôn tự ý thức rằng mình có thể sẽ chết trong đại dịch. Có lẽ, theo tôi nghĩ, có lẽ Lê An Thế làm những bài thơ trong tập Vòng Không cũng trong tâm thức như thế. Một vòng luân hồi vô tận của cõi này nhưng trong thực tướng là một vòng của rỗng rang, vô tướng. Không thấy và không sống được với thực tướng là Không thì sẽ kẹt mãi ở cõi này.

Bài thơ đầu trong tập Vòng Không là bài Bát Nhã nơi trang 5. Nơi đây, chúng ta sẽ giữ cách viết của nhà thơ Lê An Thế, dùng chữ hoa cho tựa đề bài thơ, và sẽ giữ khoảng cách như anh trình bày.

 

BÁT NHÃ

Nếu đi ngược lại

tôi sẽ đẩy mẹ xa bố trong đêm tạo hình

 

Tôi sẽ không biết tên những quốc gia những màu cờ

tôi sẽ không biết tên những dòng sông những ngọn núi

 

tôi sẽ không biết người

tôi sẽ không biết tôi

 

Nếu đi ngược lại

tôi có thể đu trên cành

thèm ăn trái ngọt

 

Nếu đi ngược lại đêm nay

tôi sẽ nghe

dĩa CD tụng kinh Bát Nhã cho đến sáng.

-- California Jan 10, 2022

 

   Tôi không hiểu hết ý thơ của Lê An Thế. Tôi chỉ hiểu theo cảm nhận riêng của mình. Tôi cũng không đủ trình độ học thuật để nói về các trường phái thi ca. Tôi chỉ nhớ rằng chính trong tháng 1/2022 là những chuyển biến kinh hoàng của đại dịch tại Việt Nam và Hoa Kỳ, khi nhiều người từ giã cõi này. Tôi chỉ viết theo cảm nhận tự nhiên của một người sống trong làng văn nhiều thập niên, và trước nhất là từ vị trí của một người đời thường đang hít thở, vui buồn, đi đứng, viết và đọc, cười và khóc trong cõi này.

Tôi đã đọc thơ Lê An Thế nhiều thập niên. Anh mấy năm gần đây đã về hưu, chọn về sống ở Việt Nam và thỉnh thoảng về thăm Hoa Kỳ. Lê An Thế tên thật Hoàng Chính Nghĩa, từng có bút danh khác như Lê Tôn, Lê Bi... Tiểu sử in sau một thi tập viết về anh: Sinh hoạt báo chí và văn học từ 1976 tại California. Đã cộng tác trực tiếp các tạp chí Quê Hương (1976), Việt Nam Hải Ngoại (1977), Người Dân (1989), Hợp Lưu (1991), Đối Thoại (1992). Chủ trương nhà xuất bản Bố Cái (1977) và Trăm Hoa (1991).

Các tác phẩm đã xuất bản:

- Quê Hương và Lưu Đày, tuyển tập thơ song ngữ Việt Mỹ, in chung với Thục Ngạn, Trần Mộng Tú, Du Tử Lê (1976).

- Tuyển Tập Thi Ca Việt Nam 1975-1977, nhiều tác giả.

- Ngẩng Mặt Nhìn Trăng Sáng (1978), nxb Bố Cái, đoản văn, tùy bút, in chung với Hoàng Khởi Phong.

- Thơ Tình Cùng Trời Đất (1980), thơ nxb Bố Cái.

- Thơ Trích, 1991, thơ nxb Người Dân.

- Địa Chí Của Một Người, 1996, thơ nxb Tân Thư.

- Thơ Lê An Thế, 2009, thơ tự xuất bản

- Một Mình, 2015, thơ tự xuất bản

- Vòng Không, 2022, thơ tự xuất bản.

- Bản Thảo Từ Những Khoảng Trống, 2025, thơ tự xuất bản.

 Thơ của Lê An Thế có nhiều hình ảnh làm độc giả nghĩ tới Kinh Phật. Thí dụ, chúng ta quen nghe nói tới bể khổ. Và khổ đây là không riêng một ai. Nơi trang 7 tập Vòng Không (VK), có bài thơ chỉ 4 dòng như sau.

 

BIỂN MẶN

Nếu biết khóc

Nước mắt mỗi người sẽ tìm ra sông

Cứ yên tâm

Chúng ta cùng làm biển mặn

-- California Feb 2022

 

Không chỉ hình ảnh bể khổ, chúng ta cũng từng đọc thấy rằng toàn bộ ba cõi, sáu đường cũng là trùng trùng khổ ách. Lê An Thế viết một cách thơ mộng trong bài thơ 3 dòng ở trang 11 của VK. Cũng ngay giữa mùa đại dịch.

 

CÁCH KHÓC

Tôi dồn chữ

thành chiếc thuyền giấy

để tiếng khóc trôi tới chân trời.

-- California Feb 2022

 

Nơi nào là tận nguồn của những trận mưa trong cõi này. Có thể nhà thơ muốn nói tận nguồn của những trận mưa nước mắt? Lê An Thế đã về thăm Việt Nam, đi dọc Nam và Bắc, và nhiều thập niên anh đã đi nhiều nơi ở Hoa Kỳ, chỉ để tìm chỗ mưa rơi, như bài thơ 6 dòng nơi trang 22 tập VK.

 

CHỖ MƯA RƠI

Tôi bỏ Hà Nội Đà Nẵng Đà Lạt Nha Trang Saigòn

tôi bỏ Việt Nam

tôi bỏ New York San Francisco San Diego

tôi bỏ quận Cam tôi bỏ nước Mỹ

đi ngược lại

chỉ tìm chỗ mưa rơi.

 

Tuy nhiên, Lê An Thế chỉ là một nhà thơ và đôi khi anh uống rượu, khi anh muốn xé ra ngàn mảnh cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai rồi đắp vào trang thơ để sẽ là cánh diều bay. Bạn đọc nào có thể nhớ nơi nào trong Kinh Phật ghi rằng hãy buông bỏ cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai để sẽ không còn chút gì dính tới ba cõi, sáu đường này. Bài thơ 4 dòng nơi trang 35 của tập VK như sau.

 

ĐÊM NAY UỐNG CẠN RƯỢU

Xé thời gian thành ngàn mảnh

ném xuống trang thơ

tôi sẽ là cánh diều

không bao giờ chạm đất.

-- Dec 31st, 2021

 

Rồi có lúc, nhà thơ Lê An Thế thấy rằng anh đi loanh quanh rồi cũng không lìa được bể khổ, kể cảnh khi anh níu lấy Thiền, như bài thơ 11 dòng ở trang 53 của tập VK, chép lại các khoảng cách:

 

HÀNH THIỀN

Gánh nặng những cánh bướm

là Trang Tử

 

lúc muốn đi tu

tôi trèo lên đứng trên vai mình

vẫn là cái khổ

 

tôi vào chùa

vai Phật quá cao

sư trụ trì quá khó

 

Năm đó tôi bỏ Phật ở lại chùa

   và đi hành thiền loanh quanh California

 

vẫn chưa đi đến đâu.

 

Dĩ nhiên, các bạn đều có thể nhớ rằng, khi Thiền tập mà nói rằng đến đâu cũng đều chưa phải, bởi vì người thực sự Thiền tập đúng sẽ thấy rằng có đang có bước đi Thiền, nhưng thấy không hề có ai đang Thiền và do cậy cũng không gọi là đi đến đâu, khi cả hai bờ đều biến mất. Bài thơ hai dòng nơi trang 54 của tập VK ghi như sau.

 

VÀ

Bây giờ tôi đã quên

Phật ở chùa nào?

-- California Feb 2022

 

Bây giờ chúng ta có thể chú ý tới một bài thơ xuôi, dài 6 trang, từ trang 93-98 trong tập VK, tựa đề "30 THÁNG TƯ 2019" trong này Lê An Thế, một người từng tham chiến trong quân lực VNCH và ra đi kịp cuối tháng 4/1975, ghi trong bài thơ dài khi anh nhìn lại, viết tại Sài Gòn vào ngày 30 tháng tư 2019. Nơi đây sẽ trích như sau.

 

Trích từ trang 94:

  Có lúc Việt Nam và tháng tư là một. Có lúc tôi và cơn mưa sớm tháng tư Việt Nam là một.

  Tháng tư 2015, tôi quay trở lại những vùng chiến tranh chúng tôi đã từng sống. Rừng núi Việt Nam vẫn thăm thẳm. Một lần tôi tới vùng ngã ba biên giới định tìm nơi Đ đã bị một viên B40, chỉ vài tháng sau khi đến đơn vị. Thân xác cháy đen. Thoát khỏi Huế biến cố Mậu Thân 1968, tôi, Đ và mấy người bạn về Saigon tình nguyện vào lính cùng ngày, tốt nghiệp cùng khóa. Chỉ riêng tôi và Đ may mắn cùng một ngày trình diện ở Bộ Tư lệnh Quân đoàn 2, Pleiku. Nhưng sau đó, không tin tức, không thư từ. Hai đơn vị chúng tôi có lúc chỉ cách nhau vài chục cây số đường chim bay. Chỉ biết Trung đoàn 42 Biệt lập của Đ ở Dakto đụng độ nhiều lần ở cuối dãy Trường Sơn, ngã ba biên giới. Cho đến khi, nửa năm sau, mới biết tin Đ chết qua lá thư của một người bạn gởi từ Sàigon. Không cơ hội đưa tiễn Đ lần cuối. Chỉ biết Đ thành cố thiếu úy. Hưởng dương 20 tuổi.

 

Trích từ trang 96:

 Trời tháng tư. Vẫn xanh.

 Tháng tư năm nay rất nóng. Không thấy những cơn mưa. Tôi nhớ vết đạn trên ngực trái H khi chỉ kịp về thăm chốc lát ở Tổng y viện Cộng Hòa vào 1971. Cũng là tháng tư. 17 tháng tư. Ngày H mất. Sư đoàn 5 Bộ Binh. H bị thương tại chiến trường sát biên giới Kampuchia. Không có phương tiện tải thương. Nhiễm trùng. Cả tuần sau mới mang được về bệnh viện thì đã trễ. Cố trung úy. Hưởng dương 23 tuổi. Oan khiết. Một phần trong tôi đã chết với Đ. Một phần trong tôi đã chết với H. Một phần trong tôi đã chết với những đồng ngũ chết trận. Những cái chết trận, tôi càng về sau tôi càng thấy, dù ở bên này hay bên kia, dù kết quả trận chiến thế nào, vẫn oan khiết, vẫn là bên thua cuộc.

 

Trong tận cùng, Lê An Thế trả lời thế gian này bằng thơ. Anh ném chữ lên bầu trời để chữ hóa thành những cánh diều bay vô tận, nơi rất cao không có gì để buộc ràng vào cõi này. Và khi anh cúi đầu nhìn vào trang giấy, đó là những gì anh đã chôn vào nét mực. Tập thơ Bản Thảo Từ Những Khoảng Trống (BTTNKT) có bài đầu tiên, dài chỉ 3 dòng, nơi trang 5 như sau.

 

NGOẠI CẢM THI

Nhỏ nước mắt vào thơ

tôi đã tìm ra, đúng

mộ mình.

 

Thế rồi vào những ngày mưa Sài Gòn, khi anh thức dậy nửa khuya và hòi cột điện trước nhà, anh ghi lại bài thơ 2 dòng nơi trang 16 của tập thơ BTTNKT, như sau.

 

LÚC MƯA 2 GIỜ SÁNG, LÀM VIỆC VỚI CỘT ĐIỆN TRƯỚC NHÀ

Gác nhà tao

sao mày còn quá nhiều nước mắt?

 

Rồi Lê An Thế có lúc nghĩ về cái chết của anh: khi nhà thơ từ trần, chữ có thể là cái còn lại duy nhất của anh, nơi đó anh nghĩ rằng sẽ có người đọc thấy mây trời, như bài thơ 4 dòng ở trang 40 thi tập BTTNKT, như sau.

 

DI CHÚC, bản 1

Khi tôi chết

hãy chôn tôi với chữ

đọc thơ tôi

là đọc được mây trời.

  

Lê An Thế không chỉ nhìn thấy chữ của anh sẽ là (hay đang là) mây trời. Anh cũng nhìn thấy chữ anh không dị biệt với mưa, như bài thơ 4 dòng nơi trang 54 của tập BTTNKT, như sau.

 

DỊCH THƠ

Đôi khi tôi dịch thơ

ra tiếng mưa rơi

chữ và mưa

như 2 giọt nước.

 

Và rồi tận cùng, Lê An Thế nhìn về thế giới đầy những chiến tranh này, anh nói trong bài thơ 1 dòng nơi trang 98 của tập BTTNKT như sau.

 

THẾ GIỚI CÒN CHIẾN TRANH

Lá cờ tôi là mây trắng.

 

Mây trắng là hình ảnh của tự do, của vô thường, của vô sinh diệt trong cõi sinh diệt, là hình ảnh xa lìa tất cả các nhãn hiệu. Mây trắng không ai chụp bắt được để đưa vào chai, vào lọ, vào bình để dán nhãn hiệu. Mây trắng vuột ra khỏi tất cả các bàn tay muốn nắm bắt lấy. Mây trắng không hề phân biệt cần phải trụ lại nơi đỉnh núi này hay cần phải xa lìa đỉnh núi kia, bởi vì mây trắng không có bờ này hay bờ kia... Nhà thơ Lê An Thế nhìn thấy thơ của anh là mây trắng như thế.

Hai tập thơ của Lê An Thế có thể được các nhà bình luận uyên bác phân tích theo một cách khác, mà tôi không đủ trình độ để hình dung, thí dụ đối chiếu với thơ haiku của Nhật Bản hay thơ các thời kỳ hậu chiến của Hoa Kỳ. Tôi chỉ tự thấy mình đang đọc thơ Lê An Thế, y hệt như người nhìn vào chữ và thấy mây trắng và những cánh diều hiện ra trên bầu trời, nơi xa lìa tất cả những gì xung đột nơi cõi này giữa các lá cờ.

PTH