S.T.T.D
Tưởng Năng Tiến
Ký túc xá
“Sau khi đỗ tiểu học, tôi thi vào Trung
-học. Những bạn của tôi ở từ các tỉnh tới, nói nhiều giọng khác
nhau: Quảng - nam, Quảng -ngãi, Thừa -thiên, Bình – thuận, Ban- mê-
thuột... Sau mỗi kỳ nghỉ Tết mỗi kỳ nghỉ Hè, lũ bạn đi học mang
theo quà địa phương của mình. Bạn Quảng-nam mang theo khoai lang khô và
bánh tổ, bạn Quảng-ngãi mang theo đường phổi, bạn Phan-thiết mang theo
nước mắm nhĩ, còn rim mức, kẹo mè, bánh in, bánh cốm thì gần như
không ai không có...
Ngoài những bạn học người kinh, ký
túc xá còn nhận những học sinh người Rhadé, những Y Bliêng, Y Phơm, Y
Bih, R’om Rock, Nay Phin... Họ đồng phục kaki vàng và trao đổi trò chuyện
với chúng tôi bằng tiếng Pháp... Những buổi chiều trong sân trường, Y
Phơm hay biểu diễn môn bắn ná cho chúng tôi xem và mách rằng: “Thằng Y
Bliêng đó, nó giầu lắm. Nhà nó có năm con voi và nhiều con trâu...
Ở ký túc xá ăn, học, ngủ đều đúng
giờ giấc nhưng khi thích chúng tôi vẫn lén nhẩy rào hay chun rào ra
phố xem xi-nê...”
(Võ Hồng. Người Về Đầu Non. Sài Gòn: Văn, 1968).
Nhà văn Võ Hồng
sinh năm 1922. Hình ảnh những bạn học sắc tộc Rhadé của ông, hồi đầu
thập niên 30 (“đồng phục kaki vàng và trò chuyện bằng tiếng Pháp”)
ngó bộ bảnh bao thấy rõ và nghe cũng hơi có vẻ hoang đường!
Hơn một phần tư
thế kỷ sau, tôi mới chào đời. Đây cũng là thời điểm mà người Pháp
đang buộc phải rời khỏi VN. Khi tôi bắt đầu chương trình trung học,
vào đầu thập niên 1960, ở Đà Lạt, bạn cùng lớp cũng có nhiều người
thiểu số nhưng không ai biết một chữ tiếng Tây nào ráo trọi. Chúng
tôi trò chuyện, tất nhiên, đều bằng tiếng Việt.
Các bạn người
Thượng nhà ở rất xa, tận quận Đơn Dương hoặc Lạc Dương, cách trường
đến vài chục cây số. Họ đều sống trong ký túc xá, ở cuối đường
Hoàng Diệu, gần thác Cam Ly.
Từ đây, nếu không
có xe đạp, và muốn xem chiếu phim – ở rạp Ngọc Lan, Ngọc Hiệp, Hoà
Bình – phải đi bộ hơn cả giờ đồng hồ. Vé vào cửa cho trẻ em tuy
không mắc lắm nhưng vẫn là một số tiền lớn đối với lũ trẻ con.
Chúng tôi thường chỉ chơi đá banh, hay bóng rổ, tại sân trường. Hai môn
thể thao này không tốn đồng nào, và rất hợp với tính hiếu động của
đám học trò.
Tôi thân với
K’Bien, H’ Bri, và Ya Ram. Ba anh đều lớn hơn tôi vài tuổi, đều rất
khoẻ mạnh, và đều luôn luôn hơi có vẻ ngơ ngác như ba chú nai tơ giữa
sân trường. Chúng tôi bao giờ cũng ở cùng phe, trong bất cứ cuộc chơi
nào, và luôn luôn là phe ... thắng cuộc.
Trong việc học tập chúng tôi vẫn ở cùng phe nhưng là
phe thất bại. K’Bien, Ya Ram và H’ Bri không phải là những học sinh
xuất sắc. Tôi cũng vậy. Cả ba anh đều siêng năng, chịu khó làm bài.
Tôi thì chăm chỉ ... “cóp” lại của cả ba. Họ chả bao giờ được điểm
cao. Tôi, tất nhiên, cũng thế!
Thỉnh thoảng tôi
có ghé ký túc xá của K’Bien, Ya Ram và H’ Bri chơi. Đây là một toà
nhà lớn, kiến trúc mô phỏng theo kiểu Nhà Rong ở Tây Nguyên nhưng cột
chống xây bằng những trụ ciment hình vuông và lợp mái đỏ au.
Ba anh đều không
có phòng riêng nên chúng tôi hay tha thẩn vào rừng, đốt một đống lửa
nhỏ (theo thói quen của người miền núi) rồi ngồi quanh tán dóc. Nói
cho chính xác thì chỉ có mình tôi tán (dóc) K’ Bien, H’ Bri, và Ya Ram
chỉ chăm chú nghe, thỉnh thoảng mới điểm chuyện bằng những nụ cười
hiền lành hay thích thú.
Món quà tôi mang
đến cho bạn thường là kẹo Nougat và bốn điếu thuốc lá hiệu Ruby
Queen. Gía bán lẻ của loại thuốc này, vào thời điểm đó, là 3 đồng
4 điếu. Thiệt là vừa vặn.
Rồi tôi bỏ học
ngang để đi ... Tây nhưng đi không tới. Có người hàng xóm, quê ở Tân
Châu (Châu Đốc) nói với tôi rằng nhà ông ấy sát cạnh biên giới. Từ
đó, có thể “bò”qua Cao Miên dễ dàng như chui rào qua nhà hàng xóm.
Tôi sẽ bị bắt và bỏ tù vì tội nhập cảnh bất hợp pháp. Thời gian
giam giữ ngắn thôi, và khi được phóng thích, tôi có thể xin họ trục
xuất mình ... qua Pháp! “Vì Cao Miên là một quốc gia trung lập nên em
xin đi đâu cũng được.”
Tôi không đủ khôn
ngoan để hỏi xem: tại sao thể chế của một quốc gia trung lập lại cho
phép nhà cầm quyền trục xuất người nhập cảnh bất hợp pháp, qua một
nước thứ ba (dễ dàng) như ném đồ vào thùng tác như vậy? Tôi cũng
không rõ tại sao mình lại có “nhu cầu” phải ... đi đến tận bên Tây
lận?
Tôi chỉ nghe ông
Cung Trầm Tưởng nói lại là “Trời
mùa Đông Paris, suốt đời làm chia ly,” nên háo hức muốn ghé (qua)
coi chơi cho biết – thế thôi. Vậy là tôi chôm hai lượng vàng của mẹ để
thực hiện chuyến đi (giang hồ vặt) đầu đời.
Chúng tôi đến
Châu Đốc khi ngày vừa tắt nắng. Từ đây, về tới nhà ông hàng xóm – ở
Tân Châu – phải đi bằng đường thủy. Ngay khi vừa ngồi trên trên chiếc
tắc ráng, lênh đênh trên sông Cửu, tôi đã hình dung ra ngay cảnh ...
Thuyền Viễn Xứ của Phạm Duy:
Chiều nay sương khói
lên khơi
Thùy dương rũ bến tơi
bời
Làn mây hồng pha ráng
trời
Sóng Đà Giang thuyền
qua xứ người
Nhìn về đường cố lý
Cố lý xa xôi
Đời nhịp sầu lỡ bước
Bước hoang mang rồi
...
Quay lại hướng làng
Đà Giang lệ ướt nồng
Mẹ già ngồi im bóng
Mái tóc tuyết sương
Mong con bạc lòng ...
Mẹ tôi, may mắn,
không đến nỗi phải mong con đến “bạc lòng.” Chuyến thăm nhà của ông
hàng xóm thành công tốt đẹp nhưng giấc mộng hải hồ của tôi thì
không. Sau vài ngày sum họp gia đình – mời bà con láng giềng, anh chị
em, chú bác nhậu không ngừng (và tưng bừng) để mừng đoàn tụ – vào
một đêm tối trời ổng dắt tôi ra hè sau, chỉ tay vào khoảng không, nói
bâng quơ:
“Đó, cứ theo
hướng này đi chừng tới sáng là qua tới bên bển. Có điều tui nghe nói
lúc này tình hình hơi căng thẳng nên chú em phải thận trọng chút
xíu.”
Để minh hoạ cho
“tình hình hơi căng thẳng” giữa hai quốc gia Miên/Việt – thỉnh thoảng –
một quả hỏa châu lại loé sáng trong đêm, cùng với những tràng đạn
nổ vu vơ ở xa xa. Tôi lạnh cẳng nên đổi ý.
Sau khi tiêu xài
đến đồng bạc cuối cùng của hai lượng vàng vừa bán vài tuần trước,
tôi thất thểu trở về ... mái nhà xưa. Bố mẹ tôi mừng còn hơn tìm
lại được một ... viên kim cương thất lạc! Tôi cũng trở lại trường cũ
nhưng thầy hiệu trưởng, rõ ràng, không mừng vui gì cho lắm. Ổng quyết
định cho tôi thôi học vì vắng mặt nhiều ngày không xin phép:
“Trường chớ bộ chợ sao mà trò muốn tới giờ nào
thì tới."
Từ đó, tôi không
bao giờ có dịp gặp lại những người bạn cũ. Tính tôi lại chóng quên
nên hình ảnh của K’Bien, Ya Ram và H’ Bri cứ nhạt nhoà dần rồi biến
mất luôn không biết tự lúc nào.
Gần nửa thế kỷ
sau, khi tóc đã điểm sương – có bữa – tôi tình cờ chợt nhìn thấy lại
những gương mặt quen thuộc, trông y như những người bạn cũ của mình,
vào thưở ấu thời, qua một thiên phóng sự bằng hình (Sự Học Ở Vùng
Sâu Vùng Xa) của nhóm phóng viên báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần – số ra ngày
1/6/2011.
Tôi biết hoàn
cảnh sống không sáng sủa của những đồng bào thiểu số ở đất nước
mình dưới chế độ mới nhưng không thể hình dung ra được là con cháu
của K’Bien, Ya Ram và H’ Bri ... phải chịu cực khổ đến thế chỉ vì
mong muốn được cắp sách đến trường – theo như nguyên văn lời tường
thuật của bài báo thượng dẫn:
“Chúng tôi đến xã Mường Lý khi địa phương
này đang mùa giáp hạt. Xã hiện có gần 300 học sinh tiểu học, THCS phải trọ học
tại trường - đông nhất huyện. Bữa ăn trưa của các em Vàng A Sự, Vàng A Tu, Vàng
A Mỵ ở căn lều trống hoác cạnh Trường THCS Mường Lý chỉ có cơm với muối trắng,
chan nước lạnh.
Mỗi tháng em phải về nhà hai lần lấy gạo -
Sự kể - Tụi em tự kiếm thức ăn, đứa nào nhà khá thì có thêm một, hai chục ngàn
mỗi tháng để mua vài con cá khô, đậu phụ cải thiện. Ở nhà bố mẹ và các em vẫn
phải ăn độn ngô, sắn, bạn em nhiều đứa không đủ gạo ăn. Nhưng chúng em chỉ có
con đường học thôi.
Giờ ăn ở ký túc xá Lồ Sử Thàng (Lào Cai)
-
Ảnh: Hoàng Điệp
Thầy Nguyễn Văn Hà,
Trường THCS Mường Lý, kể: ‘Cuối tuần,
thầy trò chúng tôi lên rừng đào măng, hái rau dại, trứng kiến để các em cải
thiện bữa ăn’. Sống ở lều tạm, thầy trò ở đây còn lo mùa mưa thì lũ quét, lũ
ống hất lều xuống sông Mã, mùa khô thì nguy cơ cháy rình rập, bởi các túp lều
làm bằng tre, nứa lợp lá, nằm sát nhau rất dễ bắt lửa.”
Nhìn hình ảnh những ký túc xá ở
Việt Nam, bây giờ, khiến tôi liên tưởng đến quãng đời học trọ của
nhà văn Võ Hồng (hồi đầu thế kỷ trước) mà muốn ứa nước mắt:
“Sau khi đỗ tiểu học, tôi thi vào Trung
-học. Những bạn của tôi ở từ các tỉnh tới, nói nhiều giọng khác
nhau: Quảng - nam, Quảng -ngãi, Thừa -thiên, Bình – thuận, Ban- mê- thuộ
t... Sau mỗi kỳ nghỉ Tết mỗi kỳ nghỉ Hè, lũ bạn đi học mang theo
quà địa phương của mình. Bạn Quảng-nam mang theo khoai lang khô và bánh
tổ, bạn Quảng-ngãi mang theo đường phổi, bạn Phan-thiết mang theo nước
mắm nhĩ, còn rim mức, kẹo mè, bánh in, bánh cốm thì gần như không ai
không có...
Ngoài những bạn học người kinh, ký
túc xá còn nhận những học sinh người Rhadé, những Y Bliêng, Y Phơm, Y
Bih, R’om Rock, Nay Phin... Họ đồng phục kaki vàng và trao đổi trò
chuyện với chúng tôi bằng tiếng Pháp... Những buổi chiều trong sân
trường, Y Phơm hay biểu diễn môn bắn ná cho chúng tôi xem và mách
rằng: “Thằng Y Bliêng đó, nó giầu lắm. Nhà nó có năm con voi và
nhiều con trâu...
Ở ký túc xá ăn, học, ngủ đều đúng
giờ giấc nhưng khi thích chúng tôi vẫn lén nhẩy rào hay chun rào ra
phố xem xi-nê... ”
Người lính Pháp
cuối cùng rời khỏi Việt Nam vào ngày 28 tháng 4 năm 1956. Hơn nửa thế
kỷ đã qua nhưng chính sách cai trị hà khắc, và chủ trương ngu dân của
chủ nghĩa thực dân, vẫn còn để lại ít nhiều căm phẫn trong tâm khảm
của dân tộc Việt. Mai hậu, chúng ta cần phải “bao lâu” mới có thể
quên được hết những tội ác (tầy trời) mà chủ nghĩa cộng sản đã gây
ra trên đất nước này?
TNT
