Nhà văn Lâm Chương
Nhận được tin nhà văn Lâm Chương qua đời tại Boston hôm
4/11/2026.
Xin chia buồn. Mong hương hồn nhà văn Lâm Chương sớm an
nghỉ nơi cõi vĩnh hằng.
Lâm Chương sinh năm 1942 tại Gò Dầu Hạ, Tây Ninh. Thuở nhỏ
ông đi học muộn. Học xong trung học, ông một mình ra miền Trung, vừa học vừa
làm nhiều nghề, rồi nhập ngũ khóa 24 trường sĩ quan Thủ Đức. Sau khi ra trường
ông là sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng Hòa, phục vụ trong binh chủng Biệt động
quân. Sau 1975 ông bị đi tù 10 năm. Đến năm 1987 vượt biên sang Hoa Kỳ, định cư
tại Boston, tiểu bang Massachusetts.
Người ta thường
chỉ biết Lâm Chương là một nhà văn, tác giả những tập truyện ngắn đặc sắc như Đoạn
Đường Hốt Tất Liệt, Lò Cừ, Đi Giữa Bầy Thú Dữ…Ít ai biết ông còn là một nhà
thơ, tác giả thi tập Loài Cây Nhớ Gió. Những bài thơ viết buổi khởi đầu
văn nghiệp của Lâm Chương mang không khí chiến tranh và thoảng hương vị tình
yêu. Ngôn ngữ thơ và hình ảnh trong sáng, dễ đi vào lòng người đọc.
Có thể nói thơ
Lâm Chương cũng để lại dấu ấn của một thời kỳ văn học khi Miền Nam rơi vào
chiến tranh với một lớp người trẻ đi vào lửa khói mang theo cả hồn thơ.”
Sau 1975, nhà
văn Lâm Chương cũng đi tù cải tạo và bị giam ở trại Cẩm Nhân Yên Bái, cùng với Tô Thùy Yên, Nguyễn Xuân Thiệp, Huy Phương…
Lâm Chương có viết về những ngày ở trại tù Cẩm Nhân Yên Bái và bài thơ
Đốt Lửa Nghe Sư Đàn
Ở đây có một sự
đan xen thú vị giữa hai tác giả miền Nam. Thực tế, bài thơ "Đốt Lửa Nghe
Sư Đàn" là tác phẩm của nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp, còn nhà văn Lâm Chương
là người đã viết bài tùy bút hồi ức mang tên "Con suối và chiếc cầu
treo" kể lại những kỷ niệm tại trại tù cải tạo Cẩm Nhân (Yên Bái).
Dưới đây là
thông tin chi tiết về mối liên hệ này:
1. Bối cảnh
chung tại trại tù Cẩm Nhân (Yên Bái)
Sau năm 1975, một thế hệ văn nghệ sĩ miền Nam
đã bị đưa ra các trại cải tạo ở miền Bắc. Tại trại tù cải tạo xã Cẩm Nhân (vùng
Thác Bà, tỉnh Yên Bái), có một nhóm bạn văn nghệ sĩ cùng bị giam giữ chung gồm
có: Nguyễn Xuân Thiệp, Lâm Chương, Tô Thùy Yên và Huy Phương.
Nơi đây là một
vùng miền cao hẻo lánh, khí hậu mùa đông rét mướt cắt da cắt thịt, xung quanh
là núi cao, suối sâu và rừng rậm.
2. Bài thơ
"Đốt Lửa Nghe Sư Đàn" của Nguyễn Xuân Thiệp
Vào một đêm mùa đông lạnh giá trong lán
trại lợp bằng nứa tại Cẩm Nhân, ban quản giáo cho phép tù nhân đốt những đống
lửa bên trong lán để sưởi ấm. Trong ánh lửa bập bùng, tiếng đàn thùng của một
người bạn tù vốn là một nhà sư cất lên. Cảm xúc trước khung cảnh trần trụi và
lạnh giá đó, nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp đã sáng tác bài thơ "Đốt Lửa Nghe
Sư Đàn".
• Bài thơ mang
bầu không khí u uẩn, rờn rợn của chốn rừng thiêng nước độc.
• Câu kết thúc
nổi tiếng của bài thơ: “trăng lên rồi. hổ xuống cẩm khê” (Cẩm Khê là một địa
danh thuộc xã Cẩm Nhân).
• Thời điểm đó,
bài thơ này được coi là vô cùng "nguy hiểm", nếu bị quản giáo phát
hiện thì tác giả có thể phải gánh chịu những hình phạt rất nặng.
3. Hồi ức của
nhà văn Lâm Chương qua "Con suối và chiếc cầu treo"
Sau này khi
định cư tại hải ngoại, nhà văn Lâm Chương khi đọc lại bài thơ của bạn mình đã
viết bài tùy bút "Con suối và chiếc cầu treo".
• Trong bài
viết, Lâm Chương chia sẻ rằng mỗi lần đọc "Đốt Lửa Nghe Sư Đàn", ông
lại cảm thấy rờn rợn và như run lên vì cái lạnh của mùa đông Yên Bái năm nào.
• Ông hồi tưởng
lại hình ảnh những người tù áo quần không đủ che thân, ngồi co quắp hơ tay bên
đống lửa, thì thầm trò chuyện như hơi gió.
• Lâm Chương
cũng nhắc nhiều về con suối mà Nguyễn Xuân Thiệp đưa vào thơ — con suối thiết
thân, gần gũi chảy cạnh lán trại mà họ phải đi qua hàng ngày trong những năm
tháng gian khổ đó.
Tóm lại, bài
thơ mang tính biểu tượng về tình nghĩa đồng tù của Nguyễn Xuân Thiệp đã trở
thành mảnh ghép ký ức sâu đậm, được nhà văn Lâm Chương lưu giữ và soi rọi lại
qua lăng kính văn xuôi của mình nhiều năm sau đó.
Phân tích nội
dung chi tiết bài thơ
1. Khung cảnh
trần trụi và khốc liệt của trại tù miền Bắc
Bài thơ mở ra
bằng nhịp điệu ngắt quãng, khô khốc với những hình ảnh thực tế đến tàn nhẫn: đốt
lửa, lán suối, củi ướt, mưa trên đường núi. Từ ngữ bị bẻ vụn ra nhằm đặc tả cái
đói, cái rét lạnh thấu xương và nỗi sầu miên man. Đêm mùa đông lán trại hẻo
lánh hiện lên như một cõi âm u, nơi những người tù ngồi co quắp, xúm lại quanh
đống lửa sưởi ấm, thì thầm những câu chuyện như hơi gió.
2. Tiếng đàn
của vị sư — Điểm tựa tâm linh và nghệ thuật
Giữa không gian
"thơ quỷ đọc lán sâu" (mô tả cuộc sống tù đày tối tăm, lay lắt), sự
xuất hiện của tiếng đàn thùng từ một người bạn tù vốn là nhà sư đã làm thay đổi
hoàn toàn cục diện bài thơ.
• Tiếng đàn cất
lên xua tan cái tù hãm, mở ra không gian bay bổng: có hương lá xanh, cánh chim
soi trên đầm và mùa hoa mơ nở trắng non ngàn.
• Âm nhạc lúc
này là phương thuốc cứu rỗi linh hồn, đưa những con người đang bị đày đọa tạm
quên đi thực tại nghiệt ngã để tìm về cõi thanh cao, tự do của tâm tưởng.
3. Cái kết rợn
ngợp đầy ám ảnh
Khi tiếng đàn
dứt, thực tại lập tức ập về một cách lạnh lùng: bếp rụi. lửa riu. âm đàn dứt.
Điểm đắt giá nhất nằm ở câu kết: "trăng lên rồi. hổ xuống cẩm khê."
• Ý nghĩa tả
thực: Vùng Cẩm Nhân, Yên Bái thời ấy còn hoang sơ, rừng rậm bao quanh, việc đêm
tối có thú dữ như hổ xuống suối (Cẩm Khê) tìm nước hay săn mồi là một nỗi sợ có
thật.
• Ý nghĩa tượng
trưng: Hình ảnh "hổ xuống" mang không khí rờn rợn, u uẩn, đại diện
cho những hiểm nguy rình rập, sự khắc nghiệt của số phận và bóng tối của hoàn
cảnh có thể nuốt chửng con người bất cứ lúc nào khi ngọn lửa vừa tắt.
Bài thơ dùng
thể thơ tự do với các dấu chấm phá cách, tạo ra một cấu trúc hội họa bằng ngôn
từ — vừa có cái lạnh lạnh của đá núi, vừa có cái ấm nóng của bếp lửa, và kết
thúc bằng cái lạnh lẽo của ánh trăng và bóng vuốt cọp hoang. Đó là lý do nhà
văn Lâm Chương chia sẻ rằng, mỗi lần đọc lại tác phẩm này của Nguyễn Xuân
Thiệp, ông lại thấy xương tủy mình run lên vì những ký ức sống động năm xưa.
NGUYỄN & BẠN HỮU
Con suối và chiếc cầu
treo
LÂM CHƯƠNG
(trích đoạn)
Nhà thơ Nguyễn
Xuân Thiệp có bài Đốt Lửa Nghe Sư Đàn. Đọc lên cứ nghe rờn rợn. Nó gợi
lại trong tôi một nơi chốn quen thuộc. Không gian, thời gian của những mùa đông
rét mướt, áo quần không đủ che thân. Đêm đông trong lán trại lợp bằng nứa, lạnh
quá không ngủ được, tù ngồi hơ tay bên đống lửa. Tiếng nói chuyện thầm thì như
hơi gió. Tâm sự tràn trong đêm khuya. Thỉnh thoảng nghe tiếng mang mển
"béc" ngoài đồi tranh cô quạnh, tiếng kêu buồn héo cả ruột gan.
đốt lửa. chừng như người qua khe
mùa đông tím những nương mưa
đốt lửa bên trong lán suối
mưa. mưa trên con đường núi
có ai tìm vầng trăng mọc khuya
rét. sầu miên. đất. đá. gỗ
đầm sấu hoang. lau thắp. bến chờ
lửa đã cháy. cháy trên củi ướt
tù ngồi hơ tay nghe cổ tích
chuyện Đường Huyền Trang đi thỉnh
kinh
bỗng trong đêm rộ tiếng ai đàn
lửa củi soi nhà sư mặt ốm
kể từ sư rũ áo đi đày
cái tâm mây nổi. trăng thiền đạo
cuộn cuộn trường giang sóng lục đầu
đầm cỏ nước in thân cò vạc
bắt cua. vồ nhái. ngày qua ngày
đêm đêm ôm đàn trong xó tối
năm ngón tay gầy. tiếng thổ cầm
sư ngồi đàn như cây trăm năm
lửa cháy xèo xèo mùi nhựa ngái
khói tỏa mù khe. màu cỏ rối
dạo đàn. mưa thu rơi trong trăng
tiếng mau. chim bay qua mùa đông
đàn ánh thép xanh. gươm phạt trúc
gỗ nổi. đá lăn. trâu bứt gốc
hồn u. mả tối. đây là đây
rạng tiếng Ngư Dương thơ quỷ đọc
lán sâu. bếp ảo. lửa đào lay
cây đàn gỗ xưa như mặt trăng
năm ngón tay gầy như chim ưng
bật dây. rỏ máu hoàng hôn rừng
gọi những mùa đi không trở lại
đàn qua. tiếng buồn trong lau sậy
gió thu đưa võng. ai chờ ai
đêm cẩm khê. đàn trong u độc
người nghe đàn khơi đỏ lửa khuya
tóc râu tiền kiếp đầm hơi mưa
bỗng thấy sân nhà cây sứ gãy
năm cửa ô quan ngấn lệ mờ
những nẻo chiều sương người rách
rưới
những mái nhà mưa xoi nắng rọi
lọ rơi. sành vỡ. lục cục âm
khuya rồi. ai đẽo gỗ huỳnh đàn
ửng sắc hoa gầy trên áo quan
sư bỗng ngừng đàn. nhìn đống lửa
gốc cây cháy như đầu thiên cổ
huyễn huyễn củi tàn màu kinh xưa
mặt đất chừng qua cơn mộng dữ
nên ngón tay gầy như ngó sen
hơi đàn trôi trong hương lá xanh
đàn ngân. cánh chim soi trên đầm
mùa hoa mơ nở trắng non ngàn
từ trong động ấy giờ trăng mọc
ánh trăng chảy vàng trăm cửa song
bếp rụi. lửa riu. âm đàn dứt
trăng lên rồi. hổ xuống cẩm khê
Nguyễn Xuân Thiệp thai ghén và làm
bài thơ này từ năm 1977 đến năm 1988. Mười một năm ròng rã, dốc hết tâm huyết
cho một bài thơ đầy nội lực. Hèn nào đọc lên, tôi thấy như mình đang sống trong
căn lán ẩm thấp vào một mùa đông lạnh ướt xưa kia. Anh Thiệp cho biết, đã từng
ở trong cái trại có con suối chảy sát ngoài hàng rào. Trước cổng trại, chếch về
phía bên trái, sát chân núi có một ngôi nhà sàn. Nhà núp trong cây.
Những buổi sáng lành lạnh trời còn
mù sương, đến thật gần mới thấy ngôi nhà hiện ra trong làn sương đục. Cảnh đẹp
như tranh, mơ hồ như ngôi nhà trong cổ tích. Hóa ra, cái trại Nguyễn Xuân Thiêp
mô tả, chính là trại Tô Thùy Yên và tôi từng ở đó. Vậy mà không ai biết ai.
Trên cõi nhân gian có lúc người ta đi thật gần nhau, cùng sinh hoạt như nhau,
nhưng người nào cũng giấu mình bằng chiếc mặt nạ. Một lúc nào đó, vất chiếc mặt
nạ đi, nhìn nhau cười xòa.
Trong Đốt Lửa Nghe Sư Đàn, Nguyễn
Xuân Thiệp có nhắc đến con suối, đốt lửa bên trong lán suối. Cuối bài, kết thúc
bằng trăng lên rồi. hổ xuống cẩm khê. Cẩm Khê là một địa danh thuộc xã Cẩm
Nhân. Xã ở miền cao, có nhiều suối mùa. Nhưng con suối thiết thân gần gũi với
chúng tôi ngày ấy là con suối Nguyễn Xuân Thiệp nói trong thơ. Bây giờ, đọc thơ
anh, tôi cảm giác như cái lạnh còn thấm tới xương, và còn mường tượng được cái
không khí u uất trùm lên lán trại vào những đêm khuya nghe cú rúc. Tiếng cú như
tiếng ma kêu sầu thảm, báo điềm có kẻ tử vong…
LÂM CHƯƠNG
No comments:
Post a Comment