THÔI, DẠ THẢO VỀ NHÉ

Đinh Trường Chinh

Đinh Trường Chinh & Dạ Thảo và con gái

Hình chụp ở Washington DC

 
Đào Nguyên Dạ Thảo / Ly Ly Đào, sinh năm 1965 tại Đà Lạt. Lớn lên cùng gia đình ở Đà Lạt. Cô đến Mỹ sau nhiều lần tìm cách vượt biển và vượt biên bằng đường bộ.
 
Năm 16 tuổi, cô thực hiện chuyến vượt biển đầu tiên nhưng không thành và bị bắt giam một năm. Sau khi được thả, cô theo học Trường Mỹ thuật Sài Gòn từ năm 1984 đến 1987. Nhưng ý nghĩ tìm cách rời khỏi một đất nước nhân quyền bị chà đạp và đói khổ vẫn chưa bao giờ rời khỏi cô.
 
Trong thời gian học Mỹ thuật, cùng một nhóm bạn, cô di chuyển đến Châu Đốc, nằm ém gần biên giới rồi vượt biên bằng đường bộ sang Campuchia vào ban đêm. Từ đó, cả nhóm tiếp tục hành trình đến Thái Lan bằng một chiếc thuyền nhỏ.
 
Dạ Thảo đến được Thái Lan và ở trại tị nạn sáu tháng, sau đó được chuyển sang một trại tị nạn khác ở Philippines và lưu lại đó tám tháng. Nhờ cha từng phục vụ trong chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, cùng với việc một người dì và người chú đang sống tại Texas đứng ra bảo lãnh, Dạ Thảo được vào Mỹ với tư cách tỵ nạn. Năm 1994, cô được cấp quốc tịch Mỹ, chính thức trở thành công dân Hoa Kỳ. Như nhiều người Việt tị nạn thời ấy, Dạ Thảo tạm gác ước mơ nghệ thuật và quyết định học ngành Khoa học Máy tính (Computer Science). Cô tốt nghiệp Texas A&M University năm 1995, và học thêm ngành về Fine Arts.
 
Chỉ vài dòng tiểu sử như thế cũng đủ cho thấy Dạ Thảo là một người có nghị lực đặc biệt: chịu khó tạo dựng sự nghiệp giữa mọi nghịch cảnh, biết cách tồn tại và vươn lên từ hai bàn tay trắng.
Nhưng gọi Dạ Thảo bằng danh xưng nào thì vẫn là một điều phải suy nghĩ :  Cô là kỹ sư điện toán. Cô là một họa sĩ được đào tạo bài bản. Cô từng làm chủ nhà hàng ở Texas, rồi lập quán cà phê Paris gần Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn. Cô là người khởi xướng ý tưởng về một làng nghệ sĩ mang tên Đào Nguyên ở Đà Lạt. Cô thiết kế và layout cho nhiều sách văn học nghệ thuật của người Việt ở hải ngoại. Cô vẽ tranh, làm thơ, và cộng tác với nhiều nhạc sĩ để đưa thơ của mình vào âm nhạc.
 
Dạ Thảo đã làm tất cả những việc ấy bằng một niềm đam mê rất lớn. Trong cô lúc nào cũng có một năng lượng đặc biệt dành cho nghệ thuật. Dù có bằng kỹ sư và từng làm việc trong ngành công nghệ, có lẽ bản chất đúng nhất của Dạ Thảo vẫn là nghệ sĩ. Cô là một nghệ sĩ đích thực. Có lẽ, đó là “danh xưng” đúng nhất cho Dạ Thảo.
 
Năm 1995, Dạ Thảo được chọn vẽ chân dung cựu Tổng thống George Bush và phu nhân. Những bức chân dung ấy về sau được lưu giữ tại Trung tâm Thư viện Tổng thống ở Texas. Với lối vẽ truyền thần tỉ mỉ, cô chú ý đến từng đường nét trên khuôn mặt, từng nếp nhăn, từng sợi tóc bạc, cố gắng bắt lấy thần thái của nhân vật chứ không chỉ đơn thuần sao chép hình dáng.  Dạ Thảo từng có những cuộc triển lãm cá nhân, từng trở về Việt Nam để dạy vẽ cho trẻ em tại một trại trẻ mồ côi. Năm 1998, cô được trao học bổng Jordan Fellows để đến Hồng Kông và Trung Quốc nghiên cứu về tranh lụa.
 
Năm 2000, Dạ Thảo quyết định rời hẳn công việc software engineering tại Nortel để trở về với niềm đam mê hội họa. Cô dọn đến Cookham, một ngôi làng ở ngoại ô London, Anh Quốc. Cô từng chia sẻ ý định của mình: sau khi nghỉ việc, cô muốn có một không gian để trưng bày các tác phẩm của mình, đồng thời tạo cơ hội cho các nghệ sĩ địa phương giới thiệu và bán tác phẩm nghệ thuật.  Từ khi dọn đến Cookham ở Anh, nghệ thuật ngày càng trở thành đời sống của cô. Ngoài sáng tác, cô còn thích tổ chức triển lãm tranh và các sinh hoạt văn hóa cho các nghệ sĩ trong vùng.
 
Làm bất cứ việc gì, Dạ Thảo cũng xông xáo và hết mình.
 
Dạ Thảo còn có một mối duyên rất gần với văn chương hải ngoại. Từ khoảng năm 1997, cô bắt đầu kết thân với nhóm Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng, một trong những nhóm sinh hoạt văn học trên Internet đầu tiên của người Việt, vào thời kỳ Internet còn mới mẻ và chưa phổ biến. Trang Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng, có những bài viết của các nhà phê bình Trần Doãn Nho và Nguyễn Vy Khanh.
 
Trần Doãn Nho từng nhắc lại rằng “phần lớn tác giả cộng tác và độc giả của  Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng là những chuyên viên và sinh viên gốc Việt, làm việc với máy điện toán vào thời kỳ Internet bắt đầu phát triển. Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng được phát hành qua email, ban đầu ba ngày một tuần, sau đó mỗi ngày.”
 
Những người trụ cột của nhóm lúc ấy có Phạm Chi Lan, rồi dần dần có thêm nhiều người về sau trở thành những gương mặt quen thuộc của sinh hoạt văn học nghệ thuật hải ngoại cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 như các nhà văn Phùng Nguyễn, Trần Hoài Thư, Nguyễn Vy Khanh, Thận Nhiên, Đinh Yên Thảo, Đinh Trường Chinh, Trịnh Thanh Thủy, Ian Bùi, Đoàn Nhã Văn, Nguyên Nhi, Nguyễn Tư Phương, Thu Thuyền, và các nhạc sĩ Thảo Hương, nhạc sĩ Hoàng Đình Bình… cùng nhiều người khác.  Dạ Thảo là một thành viên tích cực của nhóm.
 
Ngoài những sinh hoạt văn học trên mạng, các thành viên Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng thường gặp nhau mỗi năm một lần, phần lớn tại Texas, nơi cô chủ biên Phạm Chi Lan sinh sống. Mỗi lần gặp gỡ là một dịp rất thân tình: sinh hoạt, đàn hát, ra mắt sách, bày tranh…
 
Dạ Thảo luôn có mặt trong những cuộc gặp như thế.
 
Về sau, cả văn chương giấy lẫn văn chương mạng dần mất đi môi trường sinh hoạt như trước. Phạm Chi Lan qua đời vì bạo bệnh, và Văn Học Nghệ Thuật Liên Mạng cũng từ đó tan dần. Một số người trong chúng tôi, trong đó có Dạ Thảo, từng tham dự lễ cưới Phạm Chi Lan và Nguyên Nhi; về sau lại có mặt trong những ngày tang lễ của họ. Những mối quan hệ ấy, qua bao nhiêu năm tháng, vẫn là một phần ký ức không dễ phai của một thế hệ những người làm văn nghệ trẻ và mới tại hải ngoại.
 
Sau một thời gian sống ở Mỹ rồi ở Anh, Dạ Thảo quyết định trở về Việt Nam.  Ban đầu, cô sống tại Sài Gòn và lập một quán cà phê ngay trung tâm Quận 1: cà phê Paris. Nhưng là một người con của Đà Lạt, cuối cùng Dạ Thảo lại trở về với thành phố sương mù. Cô lên Đà Lạt, mua đất và khởi xướng dự án mang tên “làng nghệ sĩ Đào Nguyên”. Làng nghệ sĩ Đào Nguyên tại Đà Lạt là một dự án khu sinh thái – nghệ thuật do Dạ Thảo làm chủ đầu tư tại khu vực rừng hồ Tuyền Lâm, được cấp phép từ năm 2007.
 
Ý tưởng của cô là xây dựng một hệ thống khoảng 50 căn nhà với kiến trúc hòa nhập với cảnh quan rừng thông, dành cho nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực đến nghỉ ngơi, thư giãn và sáng tạo. Các nghệ sĩ có thể đến đó để vẽ, sáng tác giữa phong cảnh Lâm Đồng, rồi giới thiệu tác phẩm ngay tại nơi mình sáng tác. Làng nghệ sĩ Đào Nguyên còn hướng đến việc mở lớp, truyền bá nghệ thuật và tạo một không gian giao lưu giữa nghệ sĩ với công chúng. Đó là một giấc mơ rất đẹp và thơ mộng của cô họa sĩ Đào Nguyên Dạ Thảo.
 
Như đã nói, Dạ Thảo là một người đa năng và cũng rất đa đoan. Cô có quá nhiều năng lượng và quá nhiều điều muốn làm: vẽ tranh, tổ chức triển lãm cho họa sĩ, trình bày và layout sách, làm thơ, viết nhạc, tổ chức những sinh hoạt văn hóa… Có lẽ vì vậy mà thời gian dành riêng cho hội họa không nhiều. Dạ Thảo chỉ để lại một lượng ít bức tranh đặc trưng cho phong cách của mình và một tác phẩm “Đại Úy Pháo Binh Dù Đào Văn Thương: Chuyện Người Tù Binh Hạ Lào”.
 
Dạ Thảo cũng là người đặt biệt,  có mối duyên rất lớn với những người rất lớn của Phật giáo và văn học miền Nam Việt Nam: Thầy Tuệ Sỹ,  nhà thơ Nguyễn Đức Sơn, nhà văn Nguyễn Đình Toàn, nhà văn Nam Dao; Cựu Tổng trưởng Dân Vận Chiêu Hồi Hoàng Đức Nhã, cựu Tổng trưởng Kế Hoạch Nguyễn Tiến Hưng của VNCH, Giáo sư Nguyễn Mạnh Hùng…
 
Sau một thời gian ở Việt Nam với nhiều dự án khác nhau — có thành quả, có niềm vui, nhưng dĩ nhiên cũng có không ít khó khăn — Dạ Thảo đưa cô con gái rất ngoan của mình, Dali (như tên người họa sĩ nổi tiếng Salvador Dali), trở về Mỹ.
 
Cô dọn đến California và lại bắt đầu những công việc mới, như làm nhà nghỉ ở Big Bear chẳng hạn. Cô còn tổ chức những book fair, giới thiệu các sách Việt mà cô thực hiện, trong đó có sách của Thầy Tuệ Sỹ, nhà thơ Nguyễn Đức Sơn, cùng nhiều tác giả khác như Đinh Quang Anh Thái, Trịnh Y Thư…
 
Dạ Thảo vẫn thế, vẫn đa năng như ngày còn trẻ. Về sau, cô dọn về San Bernardino, California.
 
Dạ Thảo rất có lòng với bạn bè, với chữ nghĩa và với nghệ thuật. Cô hết lòng và luôn ân cần. Cô giữ tình thân thiết với những người bạn như Đinh Quang Anh Thái, Hồ Đăng Long, Nguyễn Tư Phương, Thận Nhiên, Đinh Trường Chinh… và còn rất nhiều người khác. Cho đến khi thời gian bào mòn dần sức khỏe của cô với cơn bạo bệnh.
 
Dạ Thảo ra đi đêm ngày 9 Tháng Chín 2026, làm tôi nhớ đến khổ cuối bài thơ Ta Về của Tô Thùy Yên:
 
“Ta về như hạc vàng thương nhớ
Một thuở trần gian bay lướt qua
Ta tiếc đời ta sao hữu hạn
Đành không trải hết được lòng ta”
 
Đời người hữu hạn, mà cô thì có quá nhiều điều muốn làm, quá nhiều người để thương, quá nhiều tình bạn để giữ, nhiều giấc mơ nghệ thuật để theo đuổi.
 
Thôi, Dạ Thảo về nhé! Thương nhất là Dali, cô con gái xinh ngoan, đàn hay, học giỏi đang bước vào ngưỡng cửa đại học.
 
ĐINH TRƯỜNG CHINH
Virginia 13 Tháng Chín 2026

VŨ HOÀNG THƯ. CƠN TRƯỜNG MỘNG. CUỘC VÔ THƯỜNG LÀ TÊN

Nguyễn Thị Khánh Minh
                  
                          Cảm xúc từ thi phẩm Một Thoáng của nhà thơ Vũ Hoàng Thư

Nhà thơ Vũ Hoàng Thư-chụp bởi Phượng

“… Một chút gì thật vội không chờ đợi ai, mãi mãi là một gạch nối vô hình giữa những gì đã qua và sẽ tới, cái đương là bát ngát mênh mông người có thấy? Những câu thơ ghi vội vàng như hành động mở cửa sổ một buổi sáng ngó ra khu vườn, từ đó ta thấy đôi khi trời xanh, có chim hót, vài khi bắt gặp những đám mây trắng không hẹn cúi nhìn xuống đời dưới kia, nhưng cũng có khi bàn tay đâm bất động giữ chặt lấy song cửa, mắt ngó mông lung về một cái gì thoáng trôi...
Bóng nhạn đã bay mất hút trời xa, gió mơn man gợn nhẹ mặt hồ, đâu là ảnh, đâu là hình? “(Vũ Hoàng Thư)
 
Nghe tiếng chim hót sớm mai mấy câu Thiền Thi của Thiền Sư Hương Hải, Nhạn quá trường không… Nhạn không có ý để dấu/ Nước không có tâm lưu bóng (Thích Thanh Từ dịch). Ảnh hình chớp mắt trong biến dịch của phút đang là, người thơ, ngay nơi đã và sẽ ấy, bật ra Một Thoáng, tràn đầy, an nhiên, khinh khoái. Không tràn đầy sao được khi sống bát ngát nơi cái đương là mênh mông. Chẳng an nhiên sao khi biết rõ rằng một chút gì thật vội không chờ đợi ai. Và trong phút giây có mặt ấy, người thơ đã khinh khoái điểm danh, một khuya sớm/ bóng sương buông/ cơn trường mộng/ cuộc vô thường là tên (Chiều Tím). Ngay tựa đề Một Thoáng đã gợi lên một sự liên tục (tôi muốn nhấn mạnh, liên tục) trực nghiệm về những khoảnh khắc lúc tâm yên ả cùng thân trong hiện hữu ấy. Đó thiết nghĩ chẳng phải là một pháp tu hay sao?
 
Và như thế một thoáng ngoài kia...
Thi phẩm Một Thoáng của Vũ Hoàng Thư tôi đang cầm trên tay đây. Vâng, - Đây- Lúc tuyệt vời trong gặp gỡ, như vạt nắng đang ửng vàng trên hiên nhà buổi chiều chớm thu. Như hạt bụi đậu tình cờ trên trang thơ vừa mở -Vừa- đấy ư? Một Thoáng rung động từng vụt sáng của tâm thức, của cảm xúc tức thời. Khiến tôi như đang nghe lời mời, hãy trở về đây, hãy lắng nghe, trái tim ta đang đập vì một đóa hoa đang nở, hạt nước mắt đang rơi, tiếng gió đang thổi và chim đang hót, tiếng của bước chân đang rời xa… Và phải chăng không ngừng nhận biết nỗi mong manh ấy mà ánh sáng của phút đang là chan hòa say đắm trong mỗi lời thơ? Nói theo nhà Thiền thì đó là sống tỉnh thức. Mở bất cứ trang thơ nào trong Một Thoáng cũng thấy bàng bạc tình của ý ấy, tuệ của tâm ấy, và trang nghiêm sao khi người cung kính phút giây ngẫu nhĩ Thơ! Xin được là bạn đồng hành trong-thoáng khơi vơi cùng- này.
 
thơ,
ngẫu nhĩ
vương sợi tơ,
trầm trọng chi?
một thoáng
            khơi
            vơi
cùng.
 (Thơ, tr.7)
 
Tôi cảm được phút yên lặng ở khoảng trống trước ba chữ trầm trọng chi, và tại sao lại khơi/ vơi/ cùng? Bạn có cảm thấy như đang ngồi bên nhau trong giờ uống trà? Có tiếng chạm rất trong của men lam khi người thơ đặt chén trà xuống cười mỉm, một hồi, rồi, trầm trọng chi, lời bình thản ẩn chứa nội lực của kinh qua và nhận ra lẽ thực, cho nên Một Thoáng mới có phong thái ung dung thơ, / vô tư/ với ngàn trùng, sảng khoái tung mọi mắc xích buộc ràng của tham luyến hẹn hò riêng chung, của đó đây ngàn trùng gang tấc. Khiến tôi nghĩ đến lời dạy, “Chỉ có sát na bây giờ và ở đây là cái biết của Tánh Giác" (Thích Nữ Hằng Như)
 
thơ,
vô tư
với ngàn trùng,
không hò hẹn,
gọi riêng, chung,
ân cần.
thơ,
xa ngái
trong khoảng gần,
dang tay với,
sương khói hân nhiên mời.
 (Thơ, Một Thoáng tr.7)
 
Với kia mời nọ thể nhập vào Một Thoáng -hân nhiên- ấy, chẳng còn ta người đây kia, trong tiếng đập của phút giây… cứ thế mà quán tưởng lồng lộng những mộng, huyễn, bọt nước, bóng, sương, ánh chớp… Lại liên tưởng đến một câu chuyện, -Một hôm, Đức Phật hỏi đệ tử: "Cuộc sống đời người kéo dài bao lâu?" Có người đáp: "Một năm". Có người đáp: "Một tháng". Có người đáp: "Một tuần" Nghe thế Đức Phật quở: "Các ông chưa hiểu được Vô Thường". Sau cùng có một vị thưa: "Cuộc sống của đời người chỉ trong hơi thở", thì Đức Phật gật đầu khen: “Đúng”- (Thích Nữ Hằng Như, bài giảng tại đạo tràng Thiền Tánh Không Houston, Texas, 7.2017)
Biết chỉ trong một hơi thở để sống sâu sắc tuyệt vời từng hơi thở…  nên mới nói lời thơ mộng rằng, có một hôm/ ta gặp nhau… thành thế giới/ vũ trụ hoa đẹp ngời… hạt sương rụng/ rạng đông ca… hạt sương em chuyện khứ hồi…, để khúc tuần hoàn ấy âm vang những rộn ràng hóa sinh.
 
1.
có một hôm
ta gặp nhau
em là hoa hay sương màu tuyết pha
trinh bạch trắng
trang thái hòa
thành thế giới
vũ trụ hoa đẹp ngời
 
2.
đến đùa chơi
ở một nơi
cùng với gió
em mở hơi hướm ngày
tôi theo mây
cõi trời bay
về nơi ở
chỗ không
thay mái nhà
 
3.
hạt sương rụng
rạng đông ca
lên và xuống
lời nhịp ca tuần hoàn
ngày sẽ qua tựa an nhàn
hoại như thể
khúc rộn ràng hóa sinh
 
4.
tôi sẽ hát cùng bình minh
với tia nắng
em về thinh không ngồi
hạt sương em chuyện khứ hồi
đi, đứng,
khắc
phù sinh trôi giữa trời 
 (Chu Kỳ, tr.9)
 
võng đong đưa ở hai bờ,
đùa chơi hai cõi ôm vờ khổ, vui.
sinh trong nỗi chết bùi ngùi,
và qua lại, người tới lui. chốn này.
 (Võng, tr.95)
 
Chu kỳ ấy là tất nhiên. Có chết bùi ngùi mới có oa oa tiếng khóc tinh khôi. Có hoa tàn trái đậu…Cứ như vậy mà sinh diệt không dừng, thì có gì là thật là thường. Cảm xúc về mong manh Một Thoáng - nói khác đi cũng là ca tụng Vô Thường - Thấy, biết, và sống vui với duyên khởi của mọi vật trong từng khoảnh khắc “qua. lại. tới. lui” ấy là chủ đề thơ xuyên suốt Một Thoáng của Vũ Hoàng Thư. Thật tình chỉ một cảm nhận ấy thôi là đã bắt được trọng tâm của Một Thoáng, nói thêm nhiều cũng là vì mình bị mê hoặc bởi ý thơ sâu lắng, lời thơ đầy ẩn ngữ diễm lệ, và những hình ảnh tan hợp thì như một nhắc nhở, một mời gọi chúng ta hãy sống, sống hết lòng không dính mắc chi ngay trong tích tắc này Ôi thật là diệu dụng cho cái tuệ giác Một Thoáng! Và như thế khiến ta càng muốn nghe thêm nữa để biết thiền giả kia đã kinh nghiệm cái ta - dung nhan mờ - trong cuộc chơi trầm luân ảo hóa thế nào?

hồng em
nằm rã cánh chờ
ở môi đỏ
 nụ buồn xo kiếp người
…
hồng em
nét trễ biếm khơi
và đơn chiếc ngụ
lậm đời khi khu
hồng em
gọi bạn sương mù
về ngang dấu vết
khật khừ phế hoang
thôi sắc hương
miệng khép hàng
hồng em nhỏ xuống
 lệ bàng hoàng rưng
(Đóa Hồng Sau Ngày Valentine, tr.162)
 
có phải ta
mộng tháp tùng?
chào nguyên sơ
nghi hoặc
dung nhan mờ
một cuộc chơi
cốt cách hờ
có thật chăng những bến bờ trầm luân?
 (Bến Bờ, tr. 32)
 
em một sớm rạng đông hường
chưa khẽ nhón
ngày vô thường vụt ngang
(Phôi Pha, tr.30)
 
hoa rụng trên triền sóng
muôn trùng lời vô âm
sao rơi về giếng lóng
dư ảnh một lòng không
(Hoa Rụng, tr.131)
 
Tiếng rụng của hoa trên sóng, đâu là tiếng vỗ của sóng đâu là tiếng chạm xuống bờ anicca của cánh hoa vô thường? Và mặt giếng lóng ánh sao rơi, Muôn trùng vô âm…  hoa kia lời nọ chẳng qua rồi, một lòng không… Tâm người như giếng lặng, chẳng lưu chẳng giữ cứ theo đi theo đi và như thế, và như thế, …
 
em có biết hạt sương đầu cỏ
lóng bình minh sợi nắng tà huy
(Tháng Giêng, tr.16)
 
và sương trong lóng
bình minh
ở tôi
ngấn tích
một hình bóng
không…
 (Bước Chân, tr.214)
 
Nhỏ đến thế một hạt sương đong đưa trên đầu cỏ mà lắng vô lượng trong suốt của bình minh (dẫu có le lói tà huy), còn ta, ngấn tích gì? Chỉ là bóng. Không. Ôi hình đây bóng đấy, sum vầy đâu, chia tan đâu, âu cũng chỉ là chút ráng hồng, tóc sương phai, giữa hai triền mộng, hạnh ngộ chút phù du, vậy mà vẫn nghe ra mảnh trăng vỡ kia loang tiếng hoa cười, mới biết rằng trong hoại diệt lúc nào cũng hờm sẵn một mới lạ sinh sôi. Để an nhiên nói cùng nhau, về bước lại nhịp mai sau không cùng... trăm lối rẽ, lai khứ chùng… nghe chân còng tạc hư loang cát bồi… đừng kéo lệ/ sẽ bình yên/ khơi bếp lửa…
 
Tích trữ tôi nỗi trước sau,
về bước lại nhịp mai sau không cùng.
…
hồ mị ngày, bóng mây ngang,
nghe chân còng tạc hư loang cát bồi.
(Lặng Lẽ, tr.102)
 
người xa xăm
cuộc sum vầy
bay cùng ráng đỏ một ngày xưa lâu
(Nhật Mộ, tr.154)
 
Tôi kể em những điều của gió
Đi tìm mây quên hết tháng ngày
Heo may lạnh chiều nhân gian tím
Bỗng nhớ về một sợi tóc bay
…
Em có biết giữa hai triền mộng
Sương bay ngang trắng ngát mái đầu
(Tôi Kể Em Những Điều Tháng 9, tr.203-204)
 
Dặm khuya lời tình tự
phơi phới nõn tâm từ
hoa cười loang trăng vỡ
hạnh ngộ chút phù du
(Khương Hoa, tr.117)
 
chiều biếc về sương ghé mênh mông,
niềm riêng ta gửi nhớ thương nồng
điểm nước chuồn bay chiền chiện gọi,
người đâu? Sau trước một ráng hồng
(Chiều Biếc, tr. 161)
 
Gió, mây, và thời gian, từ những điều bay, tan, trôi ấy, một nỗi tím nhân gian chất ngất trong hồn chiều heo may đẩy đưa bến bờ buồn vui, tan hợp. Ơ, Sau trước một ráng hồng... Một thoáng -nhớ- này lại vin vào một thoáng -sợi tóc bay- nọ! Trọn vẹn điều gì, không thành tựu điều chi trong chỉ một điểm nhỏ chân chuồn động vô thanh mặt nước hay hư ảo sợi tóc mảnh bay, tiếng hát vừa nghe đó bỗng thành sương không lưu dấu lối về? Nếu không thấm thía tuệ giác vô thường thì sao mà tận mặt được những một thoáng ấy?
 
Tôi kể em những điều sương lạc
Bay ngang ngang phủ trắng đường quanh
Cả lối về dướng như mất dấu
Ai hát mơ hồ sương mong manh
(Tôi Kể Em Những Điều Tháng 9, tr.203)
 
Cũng bởi ta là bạn đồng hành, nên chia sẻ được bước vấp vì một mộng đầu hoài nghi, có khi ngẩn ngơ giữa đến đi - mất còn, cuộc mơ sai khiến con rối bắt quàng. Nhưng bạn ơi, sẽ mau quay về thôi vì chưng Hàng xanh ngõ giậu tự đâu kéo về…
 
mất nhau từ dạo bước đi
lạc nhau vừa mới từ khi ghé về
…
Mất nhau là dạo bước đi
Phôi pha dấu tích hoài nghi mộng đầu
Đôi khi bất chợt hương màu
Hàng xanh ngõ giậu tự đâu kéo về
(Lưu Vong, tr.217)
 
Hưng phấn khơi
đoạn rã hàng
trò vui con rối bắt quàng cuộc mơ
(Bóng Mờ, tr.55)
 
Em trở về đây mộng giữa đêm
Cho ta vùi ngủ cõi êm đềm
Mộng trung hữu mộng đời ngon giấc
Mở mắt còn ai? Ta hay em?
(Mộng, tr.21)
 
Kiếp nhân sinh này giấc mộng lớn, Em, người mộng trong giấc mộng… Thức giấc, chẳng còn ta hay em, tỉnh mộng lưu vong là đã tâm gọi cùng về, một trở về sâu lắng, đến và đi/ mây bay xa/ giọt nước rơi/ giữa phôi pha về nguồn.
Nhưng sao nghe như có chút chùng chình, dùng dằng trên muôn trùng xê dịch đến đi… Nó đến đấy ư? Không chỉ dường như Một Thoáng. Nó đang ở hay vừa đi? Ôi hay Một Thoáng dừng nơi vô tận Giấc Mơ? Cho ta êm ấm chút trong ý niệm Mãi Mãi. Bị kẹt rồi thì phải. Bạn ơi, nếu trong ta còn vướng víu nghiệp thơ thơ mộng thì âu cảm xúc ấy là chút ảo diệu nhân từ của vô thường! Nên chi trên hành trình chập chững ta có khựng lại vì một cánh hoa vàng đang nở và muốn Một Thoáng ấy rưng rức mãi phút chạm mặt cùng nhau thì, trầm trọng chi… nên tôi rất cảm thán cái nỗi hiền triết ngẩn ngơ này trước dòng thời gian mộng ảo,
 
có phải lâu là không mau?
lâu hơn bữa trước mộng đầu còn xanh?
có phải mau hơn nắng hanh?
một chớp mắt nhân ảnh hành trang không?
có phải trôi đám mây bồng?
về vô xứ bóng nhạn hồng cuối hôm?
(Hỏi, tr.34)
 
Vô Thường ơi, hết kẹt rồi nhé. Nếu không có cái biết một chớp mắt nhân ảnh hành trang không thì làm sao coi nhẹ được cõi ta đang ở đây để dứt áo hệ lụy mong cầu được mất, cho ta rất nhiều kinh nghiệm về thực tại của thiền giả trên con đường gặt hái thực chứng riêng mình.
 
ở đây
đi đến
thường thôi
cõi này
 (Lá Thu, tr.179)
 
tưởng là đắm?
thoáng qua thôi
gọi là mơ?
đùa chốc rồi sẽ quên
…
em sẽ đi?
tôi nào chờ
đi là đến chốn ơ hờ của nhau
 (Đến Và Đi, tr.38)
 
sương trong lóng, một nghi từ,
giọt trong trẻo, gieo lời hư buổi đầu.
tinh mơ nào những mong cầu,
ngày vô hạn ngắn, trước sau mộng trường
(Gió Thu, tr.45)
 
ở buổi mai, hoa ngóng sương/ sớm tinh mơ giọt vô thường ghé qua (Hoa), là phút phút thấu sâu thẳm sinh diệt: tinh mơ sớm -phiền lụy xa. bình minh- lạc dương tà. Thanh tân kia hiển lộ mớ xương hoa, ta bất quá đất nước gió lửa tụ tan, vậy còn gì mà sinh lòng ta, của ta nữa?
 
Nhặt tinh mơ sớm
gợi phiền lụy xa
gọi bình minh
lạc dương tà
lượm thanh tân giữa xương hoa nhọc nhằn
(Buổi sáng đọc e-mail, tr.122)
 
Ta là ai?
nắng mây môi gió…
tuế nguyệt phôi pha
gọi tháng ngày
…
Ta là ai?
đất, nước, gió, lửa…
một ngày
về cát bụi xa xưa
(Ta Là Ai? tr.119)
 
Và để được -hành trang không- có phải nhờ cái quẫy Ôi… lần này buồn sâu? Từ đó mới có hùng tâm hùng lực tôi nào đợi, chờ, hay, trông/ lòng vô tích, nhịp mênh mông hải triều (Hoa, tr.59), người bạn thiện tri thức ơi, đó phải là buông bỏ, là lạnh buốt cái tâm trạng lưu luyến nắm giữ, mê mờ? Hãy đi theo từng bước, từng lúc, chiêm nghiệm cái buồn sâu cõi này.
 
ôi… lần này buồn sâu
đâm rễ hút vạn sầu
mạch buồn thâm căn bám
nở rộ loài hoa đau
 
thật chăng buồn mới vào
hay đã tự kiếp nao
ghé chơi thường xuyên ở
thành bạn thiết cùng ta
 
hôm kia buồn đổi áo
nhảy múa với trăng sao
ta tưởng niềm vui gọi
nhập hội vẫy tay chào
 
hoài nghi ôm kẻ lạ
bỗng sực một điều ra
buồn vui rồi có lẽ
trong gió vô thường qua
(Hoài Nghi, tr.127)
 
Buồn khổ đã ghé chơi thường xuyên, thành bạn thiết đến nỗi gọi niềm vui là khách lạ, thì nghe ra rất sáng tỏ một điều, chẳng phải mạch buồn như ngọn rễ âm u mọc từ bao thân kiếp người đó ư, để từ đó mà vui sướng sực -ngộ- ra tất cả, trong gió vô thường qua… Đây là then chốt để một ngồi xuống/ bật tiếng cười hư không (Nửa Nào, tr. 200). Và thành tựu nào không có giá của nó, người đã biết mấy trần thân - phủi bàn tay/ có ngọn gai dăm trồi- trong chữ o tròn tuần hoàn chuyển hóa, trong nỗi không của muôn duyên tụ tán.
 
ra quét lá 
thử tung chiêu
quơ một vòng 
vẽ khung chiều mông lung
lá hát lên 
lời muôn trùng
vàng lổ đổ thắp chập chùng lửa mơ
thôi
vẫy tay 
chào ơ hờ
cõi nhân gian 
những đợi chờ phôi pha
và thoáng gặp 
cơn gió xa
chở mùa đi 
mây gọi nhà ở không
hẹn cùng nhau 
cời cợt bồng
nơi vô trú 
nhập sương hồng buổi mai
bến nhân duyên 
còn một vài
phủi bàn tay 
có ngọn gai dăm trồi 
bèn đưa gậy 
vẽ vòng chơi
một chữ o một nhịp cời vào không
(Quét Lá, tr.35)
 
Không không có có đùa chơi… hẹn cùng nhau/ cời cợt bồng/ nơi vô trú/ nhập sương hồng buổi mai… thì, một vài nơi bến nhân duyên kia cũng thôi nhé vẫy tay chào pha phôi... Và như thế… tôi theo mây cõi trời bay/ về nơi ở chỗ không…
 
một con tim
còn chút này
ôm thế giới
cho vơi đầy đã nư
Có lúc thật lại khi hư
Nở vì ai
hoa nắng
như rộn ràng
(Chút Này, tr.15)
 
Cho dù muôn sự ảo, người thơ đã rất tận tình vơi đầy đã nư từng nỗi buồn vui kiếp người để lúc mai Thức Giấc nhìn hoa nắng thấy biết cái nở rộn ràng. Vì ai. Phải chăng là nỗi hoan hỷ thấy được ánh sáng cùa con đường đang đi mà mỗi qua mỗi nhẹ nhàng quyến luyến?
 
này sông trôi
sóng vô thường
lời kinh đêm
bước vô thường tôi qua
(Nghe Kinh, tr.62)
 
ở vườn xưa
có tiếng chim
ngọt lên khuyên hót
xô chìm sóng khơi
ở vườn xưa
dậy mốc ngời
để tôi ấn tích
rối bời dấu chân
…
ở quê xa
những cơn mưa
bay nghiêng cuối ngõ
dầm đưa kéo về
 
ở nửa khuya
tôi chợt nghe
giữa mùa thu
có gió hè
qua hiên
ở nửa khuya
nỗi ưu phiền
chợt vô thường
tiếng suối huyền reo vui
 (Ở Đây, tr.182)
 
Là trong thời thiền nửa khuya? -Ở Đây- thật không, mà cảnh - vườn xưa- có mốc ngồi lựng tiếng khuyên, mà -quê xa- ẩn hiện đường mưa cuối ngõ? Thời gian nào mà hư thực hè thu. Người đang ở trong tâm nào? Và nỗi buồn sâu kia, ưu phiền nọ bỗng là đòn bẩy để nghe ra tiếng suối huyền reo vui gọi người đi về phía ấy. Phía xa xăm niềm lặng thinh của tỉnh thức.
 
lời không nói
hẹn cõi miền riêng tư
yên ắng tôi
bặt ngôn từ
ngày thanh lặng
những thốt thưa khép lời
 (Sương Tím, tr.89)
 
Như một ý trên đã nói, Một Thoáng là cảm xúc thực tại phút giây người thơ hiện hữu, không phải là vu vơ đối cảnh sinh tình, mà là có cái biết sâu sắc về cảm xúc ấy, nên nói phút giây Thơ là hành Thiền, tự tại điều đang ở đang đi. Từ đó người thơ nhìn sâu vào lung linh Tâm.
 
bây giờ một chữ cũng thừa
vô ngôn trào lộng lọt vừa khoảng không
(Vô Ngôn, tr.26)
 
ngưng
thôi lời chẳng nói ra
đọng
vào ý niệm sum la vạn hình
ngưng
luôn ngôn ý câu tình
đọng
nơi chẳng trú bóng hình thất tung
ngưng
trong kỳ diệu tương phùng
đọng
về sương lạc phút lung linh này
(Ngưng Đọng, tr.192)
 
mở cánh sen
nhớ thường hằng
nghe sương rụng nỗi khăng khăng vô thường
tự nhiên thôi
ở cuối đường
hoa cười mở nụ
mười phương nguyệt rằm
 (Buổi Sáng Đọc E-mail, tr.122)
 
A. tự nhiên thôi! Ánh sáng của nguyệt rằm. Lúc hoa cười mở nụ là nếm được vị mát lạnh của ngọn lửa đỏ đã phụt tắt, vị của Niết Bàn?
 
này em
thương thế sương bào
một viên sỏi lạnh
chạm vào thiên thu
(Hòn Sỏi Rơi, tr.225)
 
Trong kỳ diệu tương phùng, viên sỏi lạnh ta quay về chạm thiên thu chân tâm?
Lặng lẽ êm, niềm thinh không, thuyền buông mái… (Lặng Lẽ, tr.102)
 
Tôi mơ màng như mình đang ở dưới bóng mát tàng cây sala nơi Phật tịch diệt, từng chiếc lá âm vang di huấn cuối cùng của Người “Sabbe sankhara anicca.” (Tất cả pháp hữu vi là vô thường) …
Tôi mơ màng thấy trước mặt mình là một hồ nước trong xanh không xao động, dấu vết nào của chim bay trong bầu trời bao la, hốt nhiên bắt được cung bậc tĩnh lặng kỳ diệu của mặt hồ kia…
Và phút giây này đọng vào tôi tràn trề một niềm an lạc trước những hình ảnh ấy tan biến… bây giờ mây bổng ráng hồng/ nói năng niềm lặng thinh bồng gió theo (Vô Ngôn, tr.26)
Thêm bao nhiêu hạt bụi rơi vào trang thơ, đâu dấu vết của huyễn mơ? Những chữ thơ như làn khói mỏng tang, tất cả là Một Thoáng bay đi, và cái tôi vừa ngồi đó giở những trang thơ đã sương trắng mái đầu bên bờ mộng… Ôi, có thì có tự mảy may… Người thơ cũng quay lưng tủm tỉm gió vọng lời, rằng thưa có lúc đôi câu/ lắm khi không nói từ đầu đã không (VHT)…
Gió lật những trang thơ, trắng bong không một chữ nào…
NTKM
Santa Ana
Tháng 9, 23, 2019
 

Sơ lược tiểu sử nhà văn nhà thơ Vũ Hoàng Thư

VŨ HOÀNG THƯ: Tên thật: Võ Anh Tuấn, sinh năm 1949 tại Huế. Lớn lên ở Nha Trang,

học tại trường trung học Võ Tánh. Sĩ Quan Hải Quân Việt Nam Cộng Hòa trước 1975.

Định cư cùng gia đình tại miền Nam California. Hiện là kỹ sư điện tử 

tại Jet Propulsion Laboratory, Pasedena, California.

Tác phẩm: Bắt Nắng, tản mạn. Quê Mẹ Paris xuất bản năm 2009-

                               Thi phẩm Một Thoáng. Quê Mẹ xuất bản lần thứ nhất, Paris tháng 07, 2019 

BA TUẦN SAU THẢM HỌA NEPAL-TIBET

KHI KHOA HỌC LẦN BƯỚC THEO MỘT CHUỖI THẢM HỌA. TỪ BĂNG ĐÁ TRÊN NÓC NHÀ THẾ GIỚI
 
LGT: “Ba tuần sau thảm họa Nepal–Tây Tạng ngày 26 tháng 8 năm 2026, bài viết này điểm lại những gì khoa học đã làm rõ và những câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ về chuỗi tai biến khởi đầu từ sườn bắc Langtang Lirung. Đây không phải tường thuật cứu nạn, mà là một tổng thuật khoa học–môi sinh với ba nhận định chính.Thứ nhất, đây không phải một trận Lũ do Hồ Băng Vỡ / GLOF điển hình, mà là chuỗi liên hoàn: sườn đá–băng sụp đổ → thác lở đá–băng → dòng bùn đá → lũ đậm đặc trầm tích.Thứ hai, khí hậu nóng lên, băng hà thoái lui và permafrost suy thoái tạo bối cảnh bất ổn lâu dài; nhưng những nghiên cứu mới cũng chỉ tới yếu tố cấu trúc địa chất và sự suy yếu của khối đá. Nguyên nhân trực tiếp của vụ sụp đổ vẫn chưa được xác định dứt khoát. Thứ ba, điều con người còn có thể chủ động là cảnh báo sớm và hợp tác xuyên biên giới, bởi nước lũ không cần sổ thông hành. Từ tín hiệu địa chấn lúc 08:37 giờ Nepal đến “ký ức địa hình” / landscape memory của trận GLOF năm 2025, bài viết của BS Ngô Thế Vinh cho thấy tai biến Himalaya không dừng lại trên Nóc Nhà Thế giới. Tính tương thuộc ấy cũng gợi một cái nhìn xuống Mekong và Đồng bằng Sông Cửu Long. KS PHẠM PHAN LONG
Chair, Viet Ecology Foundation
 
NGÔ THẾ VINH
 
Lời Dẫn Nhập: Người viết sinh ra và lớn lên ở vùng nhiệt đới, tuy đã quan tâm tới các vấn đề môi sinh từ nhiều năm, nhưng khi theo dõi và tìm hiểu thảm họa từ vùng băng đá Nepal–Tây Tạng, một không gian với địa chất, địa mạo và môi trường băng hà hoàn toàn khác biệt, vẫn không khỏi bỡ ngỡ trước một số hiện tượng và thuật ngữ khoa học còn khá mới mẻ.
Nhưng chính từ vùng đất xa lạ ấy lại hiện ra một mối liên hệ rất gần: những gì xảy ra trên Nóc Nhà Thế Giới sẽ không bao giờ chỉ dừng lại trên những đỉnh trời Himalaya. Những biến động của băng hà, núi đá, nguồn nước và khí hậu ở thượng nguồn có thể khởi phát những chuỗi tai biến và hệ quả lan truyền rất xa về phía hạ lưu, đôi khi vượt qua cả biên giới quốc gia.
Với ý tưởng đó, người viết xin mời bạn đọc cùng tìm hiểu vùng đất đặc biệt này, đồng thời làm quen với một số khái niệm về băng hà, địa chất, địa mạo và môi sinh núi cao được sử dụng trong bài.
 

 

Dãy Himalaya, “Nóc Nhà của Thế Giới,” nhìn từ không gian.

Những đỉnh núi phủ tuyết, các sông bang, các thung lũng và cao nguyên

tạo thành một trong những hệ thống băng đá đồ sộ nhất hành tinh,

thường được gọi là “Cực Thứ Ba” (The Third Pole) của trái đất.

Những biến đổi đang diễn ra tại vùng núi cao này không chỉ giới hạn trong Himalaya

mà còn có thể tác động tới các hệ thống sông ngòi và sinh cảnh của hàng tỷ cư dân

ở hạ lưu châu Á. [Nguồn: NASA, 22.04.2026]

 
Ba tuần lễ đã trôi qua kể từ buổi sáng ngày 26 tháng 8 năm 2026, khi một khối lượng khổng lồ băng và đá bất ngờ đổ xuống từ sườn bắc núi Langtang Lirung của dãy Himalaya, khởi đầu cho một chuỗi thảm họa xuyên biên giới Nepal–Tibet.
Trong những giờ đầu tiên, trước sức tàn phá của dòng nước lũ, bùn, đá và băng cuốn xuống các thung lũng, người ta đã nghĩ tới một trận Lũ do Hồ Băng Vỡ – Glacial Lake Outburst Flood – GLOF, là một loại tai biến ngày càng được biết đến trên vùng Himalaya đang nóng lên.
Nhưng rồi các nhà khoa học không dừng lại ở lời giải thích đầu tiên.
 
Ảnh vệ tinh, tín hiệu địa chấn, dữ liệu radar và những mô hình thủy động lực học (hydrodynamic model) trong những ngày sau đó dần hé mở một câu chuyện phức tạp hơn nhiều.
 
Thảm họa 26 tháng 8 có lẽ không bắt đầu bằng một hồ băng vỡ / GLOF. Nó khởi đầu trên một sườn núi cao, nơi đá và băng cùng mất ổn định, rồi cả một khối đá-băng / rock–ice khổng lồ lao xuống thung lũng. Trên đường đi, nó nghiền vỡ băng, xói lòng thung lũng, cuốn theo luôn cả đất đá, trầm tích và nước, để từ một vụ sụp đổ trên sườn núi biến thành dòng bùn đá / debris flow, rồi thành một trận lũ mang nặng phù sa và đá vụn có sức tàn phá trên một khoảng cách lớn gần 100 km.
 
Đó không còn là một tai biến đơn độc. Đó là một chuỗi thảm họa – cascading disaster.
Và khi lần ngược chuỗi thảm họa ấy lên tận sườn núi Langtang Lirung, giới khoa học đang gặp một số câu hỏi lớn hơn: đâu là những nguyên nhân tiềm ẩn gây sự sụp đổ ấy trước đó nhiều năm, thậm chí nhiều thập niên trước?
 
TỪ MỘT “TRẬN LŨ” ĐẾN MỘT CHUỖI THẢM HỌA
 
Những dữ kiện mới nhất cho phép dựng lại khá rõ những phút đầu tiên. Vào lúc 08:37 sáng giờ Nepal ngày 26.08.2026, một khối đá-băng / rock–ice lớn tách khỏi sườn bắc Langtang Lirung, ở độ cao khoảng 5.200 mét. Khối vật chất lao xuống một thung lũng có độ dốc rất lớn. Khi chạm đáy thung lũng, năng lượng của cú va chạm mạnh đến mức các máy địa chấn ghi nhận một tín hiệu ban đầu có thể bị nhầm với trận động đất.
 
Nhưng không có trận động đất nào khởi phát thảm họa. Chính cả một sườn núi sụp đổ đã làm rung chuyển mặt đất.
 
Sau cú sụp đầu tiên, câu chuyện trở nên phức tạp hơn. Khối băng-đá không trượt xuống như một vật thể nguyên vẹn. Nó vỡ vụn, xói mặt đất, cuốn thêm trầm tích băng hà / moraine và nước. Thể tích và sức phá hoại của dòng vật chất vì thế tiếp tục tăng trên đường đổ xuống núi.
 
Một khối đá băng sụp lở / rock–ice avalanche đã chuyển thành dòng bùn đá / debris flow. Dòng Bùn đá / Debris flow lại nhập vào mạng lưới sông. Và cuối cùng trở thành một dòng lũ mang nhiều bùn đất và trầm tích / sediment-laden flood tràn xuống những khu làng mạc ở hạ lưu. Khoa học ngày nay vì thế không còn nhìn sự kiện Nepal–Tibet như một dấu chấm duy nhất trên bản đồ, mà như một chuỗi domino địa chất và thủy văn như sau:
 
 
Rock–ice slope failure / Sụp đổ sườn dốc đá-băng
↓
Rock–ice avalanche / Khối đá-băng sụp lở
 
Ice fragmentation and melting / Phân mảnh và tan chảy của băng
↓
Valley erosion and entrainment / Xói mòn lòng thung lũng và cuốn theo đất đá 
↓
Debris flow / Dòng bùn đá
↓
Interaction with river system / Tương tác với hệ thống sông ngòi  
↓
Sediment-laden flash flood / Lũ mang nặng bùn đất và trầm tích
↓
Transboundary disaster / Thảm hoạ xuyên biên giới 
 
CÂU HỎI KHÓ HƠN: TẠI SAO SƯỜN NÚI LẠI SỤP?
Nếu nguyên nhân trực tiếp của thảm họa ngày càng sáng tỏ, nguyên nhân sâu xa vẫn còn là vùng mà khoa học phải thận trọng tìm hiểu thêm. Một sườn núi cao hàng ngàn mét không bỗng nhiên mất ổn định chỉ trong buổi sáng 26 tháng 8, 2026
 
Nó có thể đã phải trải qua một quá trình biến đổi âm thầm trong nhiều năm. Các sông băng / glacier Himalaya đang lùi dần và mỏng đi. Khi một sông băng / glacier từng áp sát chân núi giảm dần khối lượng, nó cũng mất một phần tác dụng cơ học nâng đỡ sườn đá, hiện tượng được gọi là mất lực chống đỡ của sông băng / loss of buttressing.
 
Nhưng phía bên trong ngọn núi còn có một thay đổi khó nhìn thấy hơn. Đó là tầng đất đóng băng lâu năm / permafrost. Trong những vùng núi cao, băng không chỉ tồn tại thành sông băng / glacier trên bề mặt. Nước đóng băng còn nằm sâu trong các khe nứt của đá, góp phần như một thứ “xi-măng lạnh” gắn kết các khối đá.
Khi khí hậu ấm lên, tầng đất đóng băng lâu năm suy thoái. Nước tan chảy có thể thấm sâu hơn vào các chỗ nứt vỡ / fractures. Các chu kỳ đông–tan tiếp tục mở rộng những khe nứt đã có. Một sườn núi nhìn từ xa như vẫn đứng yên. Nhưng cấu trúc bên trong nó có thể đang yếu đi.
 
 
KHÍ HẬU: LÀ NGUYÊN NHÂN HAY ĐIỀU KIỆN CHUẨN BỊ?
 
Đây là điều cần phân biệt rất rõ. Không có cơ sở khoa học để chỉ đơn giản viết: “Biến dổi khí hậu là nguyên nhân duy nhất trực tiếp gây ra vụ thảm hoạ tháng 8 năm 2026 vừa qua.”
 
Ít nhất cho tới thời điểm này, khoa học chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả trực tiếp như vậy.
 
Nhưng cũng không còn thích hợp nếu xem biến đổi khí hậu hoàn toàn đứng ngoài thảm hoạ.
 
Nay các nhà khoa học đang nói tới một khái niệm mới về quá trình tích luỹ điều kiện lâu dài [gây bất ổn] / long-term preconditioning.
 
Khí hậu nóng lên không phải là lực duy nhất xô đẩy cả một triền núi đá xuống vực. Nhưng từng bước sông băng lùi lại / glacier retreat, khối băng mỏng hơn / ice thinning, rồi tầng đất đá đóng băng lâu năm bị suy thoái / permafrost degradation, có thể từng bước tạo ra một sườn núi càng ngày càng mất ổn định.
 
Có một ví von rất hay: chúng ta có thể hình dung hai chiếc đồng hồ cùng chạy.
 
Chiếc đồng hồ thứ nhất tính bằng nhiều thập niên:
khí hậu nóng lên → sông băng lùi lại / glacier retreat → tầng đất đá đóng băng lâu năm suy thoái / permafrost degradation → tầng đát đá yếu dần / rock weakening → sườn núi mất ổn định / slope instability.
 
Chiếc đồng hồ thứ hai chỉ tính bằng phút:
khối đá-băng suy sụp / rock–ice collapse → avalanche → dòng bùn đá / debris flow → lũ / flood. [1–4]
 
Và sáng 26 tháng 8 năm 2026, hai chiếc đồng hồ ấy gặp nhau giữa thảm hoạ. [1]
 
MỘT THẢM HỌA KHÔNG NHẤT THIẾT CẦN MỘT “HỒ NƯỚC KHỔNG LỒ”
 
Một trong những bí ẩn ban đầu là lượng nước khổng lồ từ đâu tới.
Nếu không phải một Lũ do Hồ Băng Vỡ / classic GLOF, làm thế nào một vụ sạt lở băng-đá có thể tạo nên trận lũ lớn như vậy?
 
Các mô hình mới đưa ra một lời giải thích đáng chú ý.
Một nghiên cứu đã mô phỏng khối ban đầu khoảng 35,4 triệu mét khối, trong đó khoảng 20% là sông băng. [2] Nhưng khi khối vật chất lao xuống hàng nghìn mét, băng bị nghiền nát, một phần tan, đồng thời avalanche cuốn thêm nước, đất đá và trầm tích từ lòng thung lũng.
 
Đó là hiện tượng sói mòn và cuốn theo / entrainment.
 
Một dòng chảy vật chất càng đi càng lớn. Như vậy, một khối rock–ice ban đầu có thể tự biến đổi thành một hệ thống nước–bùn–đá khổng lồ mà không nhất thiết phải giả định một hồ băng lớn đã vỡ ở thượng nguồn. [2,3]
 
Vai trò của một đập chắn tạm thời do đất đá vụn / temporary debris dam vẫn đang được nghiên cứu. Một số tái dựng cho rằng đất đá vụn / debris có thể đã tạm thời chặn sông rồi bị phá vỡ; các mô hình khác cho thấy không cần một vỡ đập lớn/ dam-break vẫn có thể giải thích được phần đáng kể của sóng lũ / flood wave.
 
Đây chính là một trong những câu hỏi còn mở.
 
KÝ ỨC CỦA MỘT DÒNG SÔNG
 
Có một chi tiết đặc biệt đáng chú ý. Cũng tại vùng biên giới Nepal–Tibet này, chỉ hơn một năm trước, tháng 7 năm 2025, một trận Lũ do Hồ Băng Vỡ / Glacial Lake Outburst Flood / GLOF đã gây biến đổi lớn cho hành lang sông. [4]
 
Trận lũ trước xói lở bờ sông, di chuyển sediment, làm thay đổi lòng sông và để lại những khối vật liệu có thể được một trận lũ sau tái huy động.
 
Trong địa mạo học / geomorphology có thể gọi đó là một dạng ký ức của địa hình / landscape memory –. Một thảm họa không hoàn toàn chấm dứt khi nước rút.
Nó để lại một cảnh quan đã thay đổi, và chính cảnh quan ấy có thể trở thành điều kiện ban đầu cho thảm họa kế tiếp.
 
BA CHIẾC ĐỒNG HỒ CỦA HIMALAYA
 
Ngày 12.09.2026, npj Natural Hazards đưa ra một cách nhìn đặc biệt hữu ích về thảm họa này: Lại có một ví von rất hay khác nữa: ba chiếc đồng hồ / three clocks:
 
_ Chiếc đồng hồ địa chất–khí hậu, chạy trong nhiều năm và nhiều thập niên: glacier retreat, permafrost degradation, slope weakening.
_ Chiếc đồng hồ thảm họa, chạy trong vài phút: collapse, avalanche, debris flow, flood.
_ Và chiếc đồng hồ thứ ba là thời gian của con người: phát hiện biến cố, truyền thông tin, báo động và di tản.
 
Chúng ta chưa thể ngăn chiếc đồng hồ thứ nhất. Chúng ta cũng chưa thể biết chính xác phút nào một sườn núi sẽ sụp. Nhưng chiếc đồng hồ thứ ba nằm một phần trong khả năng của con người.
 
Một mạng lưới quan trắc địa chấn / seismic network có thể nhận biết cú collapse gần như tức thời / real time. Vệ tinh và radar có thể xác định nguồn. Các mô hình thủy động lực học / hydrodynamic models có thể ước tính đường đi và thời gian tới của flood wave.
Nhưng tất cả những kỹ thuật ấy trở nên vô nghĩa nếu lời báo động dừng lại ở một đường biên giới. Con sông không có sổ thông hành / passport. Một dòng bùn đá / debris flow cũng không dừng lại trước một trạm biên giới.
 
BA TUẦN SAU THẢM HOẠ: TỪ CỨU NẠN ĐẾN PHỤC HỒI:
Ba tuần sau thảm họa băng đá Nepal–Tibet ngày 26/8/2026, quy mô tổn thất nhân mạng vẫn chưa thể xác định đầy đủ. Tính đến 15/9, hơn 1.400 người đã được xác nhận tử vong và hơn 5.600 người còn trong danh sách mất tích ở hai phía biên giới. Sau gần ba tuần, khả năng sống sót của những người bị cuốn trực tiếp trong dòng lũ bùn đá đã trở nên rất thấp, nhưng hy vọng chưa hoàn toàn tắt tại các đường hầm hay khoảng trống trong những công trình bị vùi lấp. Công tác ứng phó vì thế đang chuyển dần từ cứu nạn sang tìm kiếm, thu hồi và nhận dạng nạn nhân, kể cả bằng DNA.
Khi bùn đá lắng xuống, một giai đoạn khó khăn khác bắt đầu: khôi phục hạ tầng cơ sở: đường sá, cầu cống, nhà cửa, công trình thủy điện và sinh kế. Nhưng câu hỏi lớn hơn vẫn còn đó: liệu có nên tái thiết nguyên trạng, hay phải thay đởi để thích nghi với một Himalaya đang ngày càng mong manh trước băng tan, biến đổi khí hậu và bất ổn địa chất?
 
TỪ NÓC NHÀ THẾ GIỚI TÂY TẠNG NHÌN VỀ HẠ LƯU VÀ ĐBSCL
 
Ba tuần lễ sau thảm họa Nepal–Tibet, khoa học đã giải đáp được nhiều điều nhưng cũng đồng thời mở ra những câu hỏi lớn hơn.
 
Chúng ta biết khá chắc rằng đây không đơn thuần là một Lũ do Hồ Băng Vỡ / GLOF. Chúng ta biết một khối rock–ice khổng lồ đã mất ổn định trên Langtang Lirung và khởi động cả một chuỗi tai biến trọng lực – thủy văn / gravitational–hydrological cascade.
 
Nhưng khoa học vẫn chưa biết đầy đủ tại sao chính khối núi ấy sụp vào buổi sáng 26 tháng 8, 2026. Chưa biết chính xác bao nhiêu nước đến từ băng tan, bao nhiêu từ nước chứa trong hệ glacier, bao nhiêu từ sông và tầng nước ngầm / groundwater. Chưa biết những con đập thủy điện / temporary dam đã khuếch đại sóng lũ / flood wave tới mức nào.
 
Và quan trọng hơn hết, chưa thể định lượng bao nhiêu phần của sự mất ổn định ấy có thể quy cho một khí hậu đang nóng lên. Sự chưa biết ấy không phải là điểm yếu kém của khoa học. Đó chính là tính khiêm cung của khoa học, biết điều mình biết và biết được cả những điều mình chưa biết.
 
Giữa một thời đại mà mỗi thảm họa thiên nhiên rất dễ lập tức được gắn nhãn “biến đổi khí hậu / climate change”, bài học Nepal–Tibet nhắc chúng ta phải phân biệt giữa tác nhân khởi phát / trigger, cơ chế / mechanism, và những điều kiện tích tụ lâu dài / preconditioning.
 
Nhưng sự thận trọng ấy cũng không cho phép chúng ta bỏ qua một thực tại khác. Các sông băng / glacier Himalaya đang thay đổi. Tầng đất đá đóng băng lâu năm  / Permafrost đang chịu tác động của nhiệt độ tăng. Những hồ băng mới xuất hiện. Những sườn núi từng được băng giữ ổn định đang bước vào một trạng thái địa chất không ổn định mới. Một bản đồ nguy cơ được minh hoạ từ khí hậu của thế kỷ XX có thể không còn đủ để bảo vệ con người trong thế kỷ XXI.
 
Và ở đây, viễn kiến môi sinh của Đức Đạt Lai Lạt Ma lại trở về với một ý nghĩa sâu rộng hơn. Tibet và Himalaya không phải một thế giới biệt lập trên cao. Từ những sông băng / glacier của “Cực Thứ Ba” tỏa xuống những con sông lớn của châu Á, trong đó có con sông Mekong chảy qua 7 quốc gia – với người viết bấy lâu vẫn coi Tây Tạng như một quốc gia, xuống tới ĐBSCL của Việt Nam trước khi đổ ra Biển Đông. Nước từ vùng cao ấy đi qua biên giới, nuôi dưỡng những nền văn minh, những cánh đồng và hàng trăm triệu con người ở hạ lưu.
 
Một biến động bắt đầu bằng một khe nứt rất nhỏ trong khối đá đóng băng ở độ cao hơn 5.000 mét có thể kết thúc bằng một bức tường nước và bùn cuốn qua những cộng đồng cách đó hàng trăm cây số. Đó có lẽ là bài học sâu xa nhất của Nepal–Tibet 26.08.2026.
 
Trong thiên nhiên không có một biến cố nào thực sự đứng riêng một mình. Và trên một hành tinh đang nóng lên, điều xảy ra trên “Nóc Nhà Thế Giới” ngày càng khó có thể chỉ dừng lại giữa những “ngọn đỉnh trời” trên dãy núi Himalaya. 
NGÔ THẾ VINH
Viet Ecology Press
California 26.08.2026 – 16.09.2026 
 
MỘT SỐ THUẬT NGỮ KHOA HỌC VIỆT–ANH TRONG BÀI
Băng tích; trầm tích băng hà / moraine
Khối vật liệu gồm đá, sỏi, cát và trầm tích được sông băng vận chuyển và tích tụ.
Khối vật liệu gồm đá, sỏi, cát và trầm tích được sông băng vận chuyển và tích tụ.
Chuỗi tai biến trọng lực–thủy văn / gravitational–hydrological cascade
Chuỗi tai biến trong đó một biến cố do trọng lực, như sụp lở đá–băng, khởi phát các biến cố thủy văn tiếp theo như dòng bùn đá hoặc lũ.
Chuỗi tai biến trong đó một biến cố do trọng lực, như sụp lở đá–băng, khởi phát các biến cố thủy văn tiếp theo như dòng bùn đá hoặc lũ.
Dòng bùn đá / debris flow
Dòng chảy nhanh gồm nước trộn với bùn, đất, đá và các vật liệu vụn.
Dòng chảy nhanh gồm nước trộn với bùn, đất, đá và các vật liệu vụn.
Địa mạo học / geomorphology
Ngành khoa học nghiên cứu hình thái bề mặt Trái Đất và các quá trình tạo nên, biến đổi địa hình.
Ngành khoa học nghiên cứu hình thái bề mặt Trái Đất và các quá trình tạo nên, biến đổi địa hình.
Dòng sụp lở đá–băng / rock–ice avalanche
Khối lượng lớn đá và băng đổ xuống sườn núi với vận tốc cao dưới tác động của trọng lực.
Khối lượng lớn đá và băng đổ xuống sườn núi với vận tốc cao dưới tác động của trọng lực.
Ký ức địa hình / landscape memory
Khái niệm mô tả ảnh hưởng còn lưu lại của những biến cố địa mạo trong quá khứ đối với sự tiến triển và phản ứng của cảnh quan trước các biến cố về sau.
Khái niệm mô tả ảnh hưởng còn lưu lại của những biến cố địa mạo trong quá khứ đối với sự tiến triển và phản ứng của cảnh quan trước các biến cố về sau.
Lũ do hồ băng vỡ / glacial lake outburst flood (GLOF)
Trận lũ xảy ra khi nước từ một hồ băng thoát ra đột ngột do đập băng hoặc đập băng tích bị phá vỡ hay mất ổn định.
Trận lũ xảy ra khi nước từ một hồ băng thoát ra đột ngột do đập băng hoặc đập băng tích bị phá vỡ hay mất ổn định.
Lũ mang nhiều bùn đất và trầm tích / sediment-laden flood
Dòng lũ chứa hàm lượng lớn bùn, cát, sỏi và các vật liệu trầm tích.
Dòng lũ chứa hàm lượng lớn bùn, cát, sỏi và các vật liệu trầm tích.
Mạng lưới quan trắc địa chấn / seismic network
Hệ thống các trạm địa chấn dùng để ghi nhận và xác định những rung động của mặt đất, bao gồm động đất và các biến cố sụp lở lớn.
Hệ thống các trạm địa chấn dùng để ghi nhận và xác định những rung động của mặt đất, bao gồm động đất và các biến cố sụp lở lớn.
Mất lực chống đỡ / loss of buttressing
Sự suy giảm hoặc mất đi tác dụng nâng đỡ cơ học của khối băng đối với sườn núi hoặc các khối đá kế cận, có thể làm giảm ổn định của sườn dốc.
Sự suy giảm hoặc mất đi tác dụng nâng đỡ cơ học của khối băng đối với sườn núi hoặc các khối đá kế cận, có thể làm giảm ổn định của sườn dốc.
Phân mảnh và tan chảy của băng / ice fragmentation and melting
Quá trình khối băng bị vỡ thành những mảnh nhỏ và tan chảy trong quá trình chuyển động, va đập và trao đổi nhiệt.
Quá trình khối băng bị vỡ thành những mảnh nhỏ và tan chảy trong quá trình chuyển động, va đập và trao đổi nhiệt.
Sụp đổ sườn dốc đá–băng / rock–ice slope failure
Hiện tượng một phần sườn núi gồm đá và băng mất ổn định và sụp đổ dưới tác động của trọng lực.
Hiện tượng một phần sườn núi gồm đá và băng mất ổn định và sụp đổ dưới tác động của trọng lực.
Tầng đất đá đóng băng lâu năm / permafrost
Đất hoặc đá duy trì nhiệt độ ở mức 0°C hoặc thấp hơn trong ít nhất hai năm liên tiếp.
Đất hoặc đá duy trì nhiệt độ ở mức 0°C hoặc thấp hơn trong ít nhất hai năm liên tiếp.
Thảm họa xuyên biên giới / transboundary disaster
Thảm họa có nguyên nhân, diễn tiến hoặc hậu quả lan vượt qua biên giới của một quốc gia.
Thảm họa có nguyên nhân, diễn tiến hoặc hậu quả lan vượt qua biên giới của một quốc gia.
Tương tác với hệ thống sông ngòi / interaction with the river system
Quá trình vật liệu từ sụp lở, dòng bùn đá hoặc lũ tương tác với lòng sông, dòng chảy và mạng lưới sông ngòi.
Quá trình vật liệu từ sụp lở, dòng bùn đá hoặc lũ tương tác với lòng sông, dòng chảy và mạng lưới sông ngòi.
Xói mòn thung lũng và cuốn theo vật liệu / valley erosion and entrainment
Quá trình dòng chảy xói phá lòng và sườn thung lũng, đồng thời cuốn thêm đất, đá và trầm tích vào dòng chuyển động.
Quá trình dòng chảy xói phá lòng và sườn thung lũng, đồng thời cuốn thêm đất, đá và trầm tích vào dòng chuyển động.
 
 
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH:
Dưới đây là 5 tài liệu chính bổ sung nhau, đưa ra một cái nhìn toàn cảnh Thảm Hoạ Nepal – Tây Tạng ngày 26.tháng 08, 2026: [4] giải thích cơ chế xói mòn–cuốn vật liệu–bồi lắng; [2] mô hình hóa động lực rock–ice avalanche và sóng lũ; [3] tái dựng trực tiếp thảm họa 26/8 bằng quan sát đa nguồn; [1] chuyển các hiểu biết khoa học ấy thành bài học về cảnh báo và hợp tác xuyên biên giới. 
 
[1] Xu, C. (2026). Warnings must cross borders before disasters do. npj Natural Hazards, 3, Article 73. https://doi.org/10.1038/s44304-026-00271-y.
Xu xem thảm họa Langtang Lirung ngày 26/8/2026 như một chuỗi tai biến xuyên biên giới, bắt đầu bằng sụp đổ đá–băng ở Nepal, rồi biến thành dòng mảnh vụn và lũ, vượt biên giới sang Tibet/China trước khi tiếp tục xuống hạ lưu Nepal. Tác giả đề xuất khái niệm “ba chiếc đồng hồ”: (1) đồng hồ chậm của long-term preconditioning gồm băng hà rút, permafrost suy thoái, đá nứt vỡ và tích tụ trầm tích; (2) đồng hồ cực nhanh của sụp đổ, phân mảnh, cuốn vật liệu, debris flow và lũ; (3) đồng hồ thể chế gồm phát hiện, cảnh báo, quyết định và di tản. Điểm cốt lõi là khoa học có thể chưa dự báo chính xác được lúc sườn núi sụp, nhưng cảnh báo phải chạy nhanh hơn tai họa. Xu kêu gọi Nepal và China chia sẻ dữ liệu thời gian thực, thống nhất quy trình cảnh báo, ngưỡng đóng đường và di tản, đồng thời xây dựng hệ thống thông tin vẫn hoạt động khi mạng viễn thông bị phá hủy. Đây là một bài Editorial đã xuất bản chính thức, đặc biệt mạnh về khía cạnh quản trị rủi ro xuyên biên giới. 
 
[2] Park, H. (2026). A rock-ice avalanche and the 2026 Bhote Koshi-Trishuli flood, Nepal. EarthArXiv, Version 2. Preprint, not yet peer reviewed.
Park sử dụng mô hình dòng hỗn hợp rock–ice–water kết hợp thời điểm địa chấn, hình CCTV, dữ liệu trạm thủy văn và mực nước hạ lưu để tái dựng diễn tiến thảm họa. Mô hình giả định khối sụp ban đầu khoảng 35,4 triệu m³, trong đó khoảng 20% là băng. Dòng vật liệu tới Gyirong Port sau khoảng 390 giây, rồi Syabrubesi khoảng 1.050 giây, phù hợp khá tốt với các quan sát thực tế. Ở hạ lưu, mô hình tái tạo được mức nước dâng khoảng 8,94 m tại Galchhi và 4,98 m tại Kali Khola, gần với số đo quan sát. Một kết luận quan trọng là mô hình có thể giải thích khá tốt trận lũ mà không cần giả định thêm một vụ vỡ đập tạm do debris dam. Nghiên cứu vì thế củng cố giả thuyết rằng chính rock–ice avalanche → debris flow → flood surge, cùng với sự tái phân bố vật liệu trong thung lũng, là động lực chính của chuỗi tai biến. Tuy nhiên đây vẫn là EarthArXiv preprint, chưa peer review. 
 
[3] Xu, D. (2026). The 26 August 2026 Langtang Lirung ice–rock avalanche and its transboundary cascade: a multi-source observational reconstruction in the Bhote Koshi basin. EarthArXiv, Version 2. https://doi.org/10.31223/X56793. Preprint, not yet peer reviewed.
Xu tái dựng thảm họa bằng nhiều nguồn dữ liệu mở: địa chấn, Sentinel-1 SAR, Copernicus Emergency Mapping, OpenStreetMap và báo cáo chính thức. Khối ice–rock avalanche tách khỏi sườn bắc Langtang Lirung ở cao độ khoảng 5.200 m, biến thành debris flow và đi khoảng 22 km chỉ trong 6–7 phút, phá hủy khu vực Gyirong border port. Sau đó lũ lan theo hệ thống Bhote Koshi–Trishuli–Narayani, với chiều dài được báo cáo khoảng 170 km. Đáng chú ý, sóng lũ tới trạm dân cư đầu tiên chỉ 12,8 phút sau khi sự kiện khởi phát, quá nhanh để có thể giải thích bằng sự tràn của hồ chắn chính, vốn chỉ bắt đầu tràn ngày 28/8. Vì vậy, tác giả cho rằng sóng lũ đầu tiên bắt nguồn trực tiếp từ debris flow do avalanche tạo ra và/hoặc sự giải phóng rất nhanh từ một debris dam nhỏ, nhưng dữ liệu hiện có chưa đủ phân biệt hai cơ chế. SAR cho thấy khoảng 7,5 km² bề mặt bị biến đổi mạnh. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh nhu cầu giám sát sườn núi và chia sẻ dữ liệu xuyên biên giới, nhưng vẫn là preprint chưa peer review. 
 
[4] Jiang, R., Lu, W., Xiao, S., He, X., Ju, L., Bai, R., Wei, M., & Zhang, L. (2026). Erosion-deposition governs sediment dynamics and amplifies cascading hazards of glacial lake outburst floods. Geomorphology, 505, 110317. https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2026.110317.
Khác với ba tài liệu trên, Jiang et al. nghiên cứu GLOF ngày 8/7/2025 tại vùng China–Nepal, nên đây là một tiền lệ khoa học rất quan trọng để hiểu thảm họa 26/8/2026. Nhóm tác giả kết hợp ảnh vệ tinh, dữ liệu khí tượng ERA5 và mô hình số GMFA để nghiên cứu vai trò của xói mòn và bồi lắng trong quá trình lũ di chuyển. Sự kiện giải phóng khoảng 10 triệu m³ vật liệu, với lưu lượng đỉnh quan sát khoảng 3.696 m³/s khi vượt biên giới và lan truyền hơn 100 km. Ở thượng nguồn dốc, dòng lũ xói lòng thung lũng, cuốn thêm đất đá khiến thể tích và nồng độ vật rắn tăng mạnh, biến flood → debris flow. Khi xuống địa hình thoải hơn, vật liệu thô dần lắng đọng, nồng độ chất rắn giảm và dòng chảy lại chuyển thành debris flood. Như vậy, thảm họa không chỉ là một khối nước đi xuống hạ lưu, mà là một hệ thống tự biến đổi và có thể tự khuếch đại nhờ erosion–entrainment–deposition. Đây là bài peer-reviewed trên Geomorphology, vì vậy có trọng lượng khoa học cao hơn hai preprint [2] và [3]. 
[5] Ngô Thế Vinh (2026). The Dalai Lama’s Environmental Vision: From the “Roof of the World” to the Nepal–Tibet Disaster of 2026.  https://vietecologypress.blogspot.com/2026/09/the-dalai-lamas-environmental-vision.html
 
Từ nhiều thập niên trước, Đức Đạt Lai Lạt Ma đã cảnh báo rằng Cao nguyên Tây Tạng và Himalaya là một hệ sinh thái sống còn của châu Á, nơi phát nguồn nhiều đại giang nuôi sống hàng tỷ người. Thảm họa Nepal–Tibet 26/8/2026 cho thấy sự mong manh của vùng núi cao trước chuỗi tác động kết hợp giữa băng, đá, nước và những biến đổi môi trường dài hạn.
Thông điệp “Rivers Carry No Passports” nhấn mạnh rằng nguồn nước và thiên tai không dừng ở biên giới quốc gia, nên bảo vệ Himalaya là trách nhiệm xuyên biên giới. Từ Tây Tạng xuống Mekong và Đồng bằng Sông Cửu Long, bài viết khẳng định một nguyên lý tương thuộc sinh thái: những gì xảy ra trên “Nóc Nhà Châu Á” có thể để lại hậu quả rất xa về phía hạ nguồn.